Zgłoszenie znęcania się i przemocy domowej

Czy rodzina może zgłosić znęcanie się nad seniorem?

Tak. Jeżeli dziadkowie są poddawani przemocy psychicznej lub fizycznej, zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa może złożyć nie tylko sama osoba pokrzywdzona, ale także członek rodziny, sąsiad, pracownik pomocy społecznej, lekarz, pielęgniarka, nauczyciel lub inna osoba, która ma wiedzę o zdarzeniach. W sprawach pilnych, gdy istnieje zagrożenie życia lub zdrowia, trzeba wezwać Policję pod numer 112.

W opisanej sytuacji szczególnie ważne jest, że dziadkowie są poddawani przemocy psychicznej oraz fizycznej, a sprawcą ma być osoba mieszkająca z nimi i nadużywająca alkoholu. Taki układ zależności może powodować strach, wstyd i obawę przed odwetem. Brak zgody seniorów na zgłoszenie sprawy nie blokuje reakcji rodziny ani organów ścigania, jeżeli zachodzi podejrzenie popełnienia przestępstwa.

Jeżeli przemoc trwa, warto działać równolegle: zawiadomić Policję lub prokuraturę, sprawdzić, jak w praktyce wygląda zgłoszenie przemocy domowej za bliską osobę, poinformować ośrodek pomocy społecznej właściwy dla miejsca zamieszkania seniorów i rozważyć uruchomienie procedury „Niebieskie Karty”.

Znęcanie się z art. 207 Kodeksu karnego

Zgodnie z art. 207 § 1 Kodeksu karnego kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą albo nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli pokrzywdzony jest osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, zastosowanie może mieć art. 207 § 1a Kodeksu karnego. Wtedy kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Ma to istotne znaczenie w sprawach dotyczących seniorów, osób chorych, niesamodzielnych lub zależnych od sprawcy w codziennym funkcjonowaniu.

Surowsza odpowiedzialność grozi także wtedy, gdy znęcanie połączone jest ze szczególnym okrucieństwem. W takim przypadku sprawca podlega karze od roku do 10 lat pozbawienia wolności. Jeżeli następstwem znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, zagrożenie karą wynosi od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Co może być znęcaniem fizycznym lub psychicznym?

Znęcanie fizyczne może obejmować bicie, szarpanie, popychanie, kopanie, duszenie, zamykanie w pomieszczeniu, pozbawianie snu, jedzenia, leków albo opieki. Znęcanie psychiczne może polegać między innymi na groźbach, ciągłym poniżaniu, wyzwiskach, zastraszaniu, izolowaniu od rodziny, kontrolowaniu kontaktów, odbieraniu telefonu, manipulowaniu lekami, zabieraniu pieniędzy lub zmuszaniu do określonych zachowań.

Sąd Najwyższy wskazywał, że znęcanie się oznacza umyślne zadawanie bólu fizycznego lub dolegliwych cierpień moralnych, zwykle powtarzających się, ale wyjątkowo także jednorazowych, gdy są intensywne i rozciągnięte w czasie. Zawsze trzeba ocenić konkretny stan faktyczny: częstotliwość zachowań, ich nasilenie, relację zależności, wiek i stan zdrowia pokrzywdzonych oraz skutki dla ich bezpieczeństwa.

Nie każde kłótnie rodzinne będą od razu przestępstwem znęcania. Jeżeli jednak zachowania są powtarzalne, celowo upokarzają, zastraszają lub naruszają nietykalność cielesną osoby słabszej, organy ścigania powinny sprawdzić, czy doszło do czynu z art. 207 Kodeksu karnego albo innego przestępstwa, na przykład gróźb karalnych, naruszenia nietykalności cielesnej, uszkodzenia ciała lub zmuszania.

Gdzie złożyć zawiadomienie o przemocy domowej?

Zawiadomienie można złożyć na najbliższym komisariacie Policji albo w prokuraturze rejonowej właściwej dla miejsca, w którym dochodzi do przemocy. Można zrobić to ustnie do protokołu albo pisemnie. W piśmie warto opisać, kto stosuje przemoc, wobec kogo, od kiedy, w jaki sposób, czy były interwencje Policji, czy są świadkowie oraz jakie dowody można zabezpieczyć.

Art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Instytucje państwowe i samorządowe mają w określonych sytuacjach obowiązek prawny niezwłocznego zawiadomienia organów ścigania oraz zabezpieczenia śladów i dowodów.

W praktyce, jeżeli prokurator ma obowiązek prowadzić postępowanie w przypadku spełnienia znamion czynu, zawiadomienie powinno być konkretne. Nie trzeba znać kwalifikacji prawnej. Wystarczy opisać fakty i wskazać, że zachodzi podejrzenie przemocy domowej lub znęcania się nad osobą starszą.

Czy przestępstwo znęcania można wycofać?

Znęcanie się z art. 207 Kodeksu karnego jest przestępstwem ściganym z urzędu. Oznacza to, że po złożeniu zawiadomienia dalsze decyzje procesowe należą do Policji, prokuratora i sądu, a nie wyłącznie do osoby zawiadamiającej. Pokrzywdzony może odmówić składania zeznań w określonych sytuacjach przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego, ale samo „wycofanie zgłoszenia” nie musi zakończyć sprawy.

W sprawach przemocy domowej organy powinny szczególnie ostrożnie oceniać sytuacje, w których osoba pokrzywdzona nagle zmienia stanowisko, bagatelizuje wcześniejsze zdarzenia albo odmawia współpracy z obawy przed sprawcą. Strach, zależność finansowa, wspólne zamieszkiwanie i presja rodzinna często wpływają na zachowanie ofiary.

Jakie dowody warto zabezpieczyć?

Do zawiadomienia warto dołączyć lub wskazać dowody, które mogą potwierdzać przemoc. Mogą to być zdjęcia obrażeń, dokumentacja medyczna, zaświadczenie lekarskie o obrażeniach, nagrania awantur, wiadomości SMS, e-maile, komunikatory, notatki z datami zdarzeń, dane świadków, informacje o wcześniejszych interwencjach Policji, dokumenty z pomocy społecznej albo potwierdzenia leczenia.

Nie należy jednak narażać pokrzywdzonych ani siebie na niebezpieczeństwo tylko po to, aby zdobyć dowód. Jeżeli sytuacja jest ostra, pierwszeństwo ma bezpieczeństwo: wezwanie Policji, pogotowia ratunkowego albo zapewnienie seniorom bezpiecznego miejsca pobytu.

Niebieska Karta i pomoc dla osoby doznającej przemocy

Procedura „Niebieskie Karty” służy reagowaniu na przemoc domową i koordynowaniu pomocy przez Policję, pomoc społeczną, oświatę, ochronę zdrowia oraz gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych. Może zostać wszczęta już przy podejrzeniu przemocy domowej i nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy. Przy konsekwencjach formalnych warto sprawdzić także Niebieską Kartę a KRK.

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej obejmuje nie tylko przemoc fizyczną, ale także psychiczną, ekonomiczną, seksualną oraz zachowania naruszające prywatność lub wywołujące poczucie zagrożenia, poniżenia albo udręczenia, także przy użyciu środków komunikacji elektronicznej. Dlatego izolowanie seniora od rodziny, odbieranie mu pieniędzy, zabieranie dokumentów, grożenie i ciągłe poniżanie również mogą wymagać reakcji służb. Jeżeli w rodzinie pojawia się alkohol u dziecka, powiązany jest temat upojenia alkoholowego dziecka.

Osoba doznająca przemocy może uzyskać bezpłatną pomoc, w tym poradnictwo psychologiczne, prawne, socjalne i medyczne, interwencję kryzysową, bezpieczne schronienie oraz wsparcie w odseparowaniu sprawcy od miejsca zamieszkania.

Czy Policja może natychmiast odseparować sprawcę?

Tak. Jeżeli osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, Policja może zastosować środki natychmiastowe, w tym nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy lub zakaz wstępu do określonych miejsc. Co do zasady takie środki obowiązują przez 14 dni, chyba że sąd udzieli zabezpieczenia i przedłuży ochronę.

W praktyce rodzina powinna wyraźnie informować policjantów o wieku i stanie zdrowia pokrzywdzonych, wcześniejszych groźbach, nadużywaniu alkoholu, użyciu przemocy fizycznej, dostępie sprawcy do niebezpiecznych narzędzi oraz o tym, czy seniorzy są zależni od sprawcy w codziennym życiu.

Co zrobić krok po kroku?

Najpierw oceńcie bezpieczeństwo. Jeżeli trwa awantura, doszło do pobicia, groźby użycia przemocy albo seniorzy są bezpośrednio zagrożeni, należy zadzwonić pod 112. Jeżeli sytuacja nie jest nagła, można przygotować pisemne zawiadomienie i złożyć je w prokuraturze rejonowej lub na Policji.

W zawiadomieniu opiszcie konkretne zdarzenia, najlepiej chronologicznie. Wskażcie, że pokrzywdzeni są osobami starszymi, mogą być zastraszeni i mogą odmawiać zgłoszenia z obawy przed synem. Podajcie dane świadków, informacje o obrażeniach, wcześniejszych rozmowach, interwencjach i dokumentach. Warto też zawnioskować o przesłuchanie osób, które widziały skutki przemocy, oraz o zabezpieczenie dokumentacji medycznej.

Po złożeniu zawiadomienia warto utrzymywać kontakt z prowadzącym sprawę funkcjonariuszem lub prokuratorem, przekazywać nowe informacje i reagować, jeżeli przemoc się powtarza. Równolegle można zwrócić się do ośrodka pomocy społecznej o interwencję i wsparcie dla seniorów.

FAQ

Czy mogę zgłosić znęcanie, jeżeli nie jestem pokrzywdzonym?

Tak. Każda osoba, która dowiedziała się o podejrzeniu popełnienia przestępstwa ściganego z urzędu, może zawiadomić Policję lub prokuraturę. W sprawach przemocy domowej zgłoszenie świadka często jest konieczne, bo pokrzywdzeni bywają zastraszeni lub zależni od sprawcy.

Czy dziadkowie muszą potwierdzić przemoc, żeby sprawa ruszyła?

Nie zawsze. Ich zeznania są bardzo ważne, ale organy mogą opierać się także na innych dowodach, takich jak zeznania świadków, dokumentacja medyczna, nagrania, wiadomości, notatki z interwencji Policji lub ustalenia pomocy społecznej.

Czy alkohol usprawiedliwia sprawcę przemocy?

Nie. Nadużywanie alkoholu może tłumaczyć okoliczności zdarzeń, ale nie usprawiedliwia bicia, gróźb, zastraszania ani poniżania. W zawiadomieniu warto wskazać, że sprawca nadużywa alkoholu, bo może to mieć znaczenie dla oceny ryzyka i potrzeby szybkiej interwencji.

Czy Niebieska Karta zastępuje postępowanie karne?

Nie. Procedura „Niebieskie Karty” służy organizowaniu pomocy i monitorowaniu sytuacji rodziny, ale nie zastępuje postępowania karnego. Jeżeli zachodzi podejrzenie przestępstwa, należy złożyć zawiadomienie albo dopilnować, aby właściwa instytucja przekazała sprawę organom ścigania.

Co zrobić, gdy sprawca mieszka z osobami pokrzywdzonymi?

W razie zagrożenia należy wezwać Policję i powiedzieć, że sprawca mieszka z pokrzywdzonymi, a dalsze wspólne przebywanie może zagrażać ich życiu lub zdrowiu. Policja może ocenić zasadność natychmiastowego nakazu opuszczenia mieszkania, zakazu zbliżania się lub zakazu kontaktu.

Podsumowanie

W przypadku przemocy wobec seniorów nie warto czekać, aż pokrzywdzeni sami przełamią strach. Rodzina lub świadkowie mogą zgłosić sprawę do Policji albo prokuratury, a w razie zagrożenia natychmiast wezwać pomoc. Znęcanie się jest ścigane z urzędu, a przy osobach starszych i nieporadnych przepisy przewidują surowszą odpowiedzialność.

Dobre zawiadomienie powinno zawierać konkretne fakty, daty, opis zachowań sprawcy, dane świadków i dostępne dowody. Równolegle warto uruchomić pomoc społeczną i procedurę „Niebieskie Karty”, aby zapewnić pokrzywdzonym realną ochronę, a nie tylko rozpocząć postępowanie karne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 207.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555, w szczególności art. 304-306.
3. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej - Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493.
4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” - Dz.U. 2023 poz. 1870.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1982 r., sygn. akt II KR 5/82.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 czerwca 2006 r., sygn. akt II AKa 199/06.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.