Zamiana kary prac społecznych na grzywnę – co można zrobić?

Czy można zamienić prace społeczne na grzywnę?

Co do zasady nie. Obowiązujące przepisy Kodeksu karnego wykonawczego nie przewidują prostego mechanizmu, w którym skazany po uprawomocnieniu się wyroku może zażądać zamiany kary ograniczenia wolności wykonywanej jako nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne na karę grzywny.

Trzeba rozróżnić grzywnę od potrącenia z wynagrodzenia. Grzywna jest odrębną karą. Potrącenie części wynagrodzenia za pracę na cel społeczny wskazany przez sąd jest natomiast jedną z form wykonywania kary ograniczenia wolności. Zmiana prac społecznych na potrącenie z wynagrodzenia na podstawie art. 63a K.k.w. nie oznacza więc „zamiany na grzywnę” ani możliwości jednorazowego wykupienia się od kary.

Po prawomocnym zakończeniu sprawy sąd wykonawczy nie rozpoznaje ponownie zasadności skazania tak jak sąd odwoławczy. Może jednak rozstrzygać o sposobie wykonania kary, jeżeli Kodeks karny wykonawczy przewiduje odpowiedni instrument. Dlatego wniosek powinien wskazywać konkretną podstawę problemu i konkretne żądanie, zamiast ograniczać się do prośby o zamianę prac społecznych na pieniądze.

Jaki wniosek wybrać w zależności od problemu?

Najważniejsze jest ustalenie, co rzeczywiście utrudnia wykonanie kary i czy kara już jest wykonywana. Poszczególne rozwiązania mają różne przesłanki.

Odroczenie i przerwa w karze ograniczenia wolności

Odroczenie i przerwa to dwie różne instytucje. Jeżeli kara nie jest jeszcze wykonywana, a jej natychmiastowe wykonanie pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki, sąd może na podstawie art. 62 § 1 K.k.w. odroczyć jej wykonanie na czas do 6 miesięcy. Może to mieć znaczenie m.in. przy przejściowej, wyjątkowo trudnej sytuacji rodzinnej lub zawodowej, ale każdorazowo trzeba wykazać konkretny ciężar skutków.

Jeżeli kara jest już wykonywana, zastosowanie może mieć art. 63 K.k.w. Wbrew błędnemu utożsamianiu tej instytucji wyłącznie z pobytem w zakładzie karnym, przepis ten wprost reguluje przerwę w odbywaniu kary ograniczenia wolności.

Jeżeli stan zdrowia skazanego uniemożliwia wykonanie kary ograniczenia wolności, art. 63 § 1 K.k.w. nakazuje sądowi udzielić przerwy do czasu ustania przeszkody. Nie chodzi więc jedynie o sytuację, w której wykonywanie prac jest trudniejsze lub mniej wygodne. Dokumentacja powinna pozwalać wykazać, że stan zdrowia rzeczywiście uniemożliwia wykonywanie kary.

Art. 63 § 2 K.k.w. przewiduje natomiast możliwość udzielenia przerwy do roku z powodów określonych w art. 62 § 1, a więc wtedy, gdy dalsze wykonywanie kary pociągałoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Ta postać przerwy ma charakter uznaniowy.

Jeżeli problem wynika z choroby, przydatne jest także omówienie sytuacji, w której skazany nie może wykonywać prac społecznych z powodu pracy lub choroby.

Zmiana prac społecznych na potrącenie z wynagrodzenia – art. 63a K.k.w.

Jeżeli problem nie wymaga zawieszenia wykonywania kary, lecz przemawia za inną jej formą, znaczenie może mieć art. 63a K.k.w. W szczególnie uzasadnionym wypadku sąd może zmienić formę obowiązku wykonywania pracy, przyjmując 20 godzin pracy na cele społeczne za równoważne 10% wynagrodzenia za pracę.

Przy 40 godzinach prac społecznych miesięcznie przelicznik odpowiada 20% wynagrodzenia, a przy 30 godzinach – 15%. Potrącenie nie staje się jednak grzywną. Nadal wykonywana jest kara ograniczenia wolności, tylko w innej formie.

Potrącenie z wynagrodzenia za pracę jest rozwiązaniem dotyczącym osoby zatrudnionej. Samo posiadanie oszczędności, dochodów z gospodarstwa, świadczeń albo możliwości jednorazowej zapłaty określonej kwoty nie oznacza, że można na tej podstawie zastosować art. 63a K.k.w.

Sąd ocenia, czy zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek. Znaczenie mogą mieć m.in. stałe zatrudnienie, praca zmianowa, delegacje, pobyt i praca za granicą, obowiązki opiekuńcze albo inne okoliczności powodujące poważny konflikt między wykonywaniem prac społecznych a realną sytuacją skazanego.

Gdy problemem jest miesięczny rozkład godzin – art. 63b i 63c K.k.w.

Nie zawsze trzeba odraczać karę, przerywać jej wykonywanie albo zmieniać ją na potrącenie z wynagrodzenia. Jeżeli skazany może wykonać całą orzeczoną pracę, ale nie jest w stanie zachować standardowego miesięcznego rozkładu godzin, przepisy przewidują bardziej elastyczne rozwiązanie.

Na podstawie art. 63b § 1 K.k.w. sąd, na wniosek skazanego, może z ważnych względów – w szczególności związanych z pracą zarobkową albo stanem zdrowia – ustalić rozliczenie godzin pracy społecznej w innych okresach niż miesięczny. Nie można przy tym przekroczyć okresu orzeczonej kary ani łącznej liczby godzin, które mają zostać wykonane w danym okresie.

Sąd powinien rozpoznać taki wniosek w terminie 14 dni od jego złożenia. Na postanowienie wydane na podstawie art. 63b § 1 K.k.w. przysługuje zażalenie.

Art. 63c K.k.w. daje podobne, ale węższe uprawnienie kuratorowi zawodowemu. Na wniosek skazanego i z ważnych względów kurator może jednokrotnie podczas wykonywania kary ustalić rozliczenie godzin w innych okresach niż miesięczny, na czas nie dłuższy niż 6 miesięcy. Kurator nie zmienia w ten sposób rodzaju ani formy kary i nie zmniejsza łącznej liczby godzin.

Różnica jest więc praktyczna: art. 63b oznacza rozstrzygnięcie sądu, natomiast art. 63c pozwala kuratorowi jednorazowo uelastycznić rozkład wykonywania godzin w granicach określonych w ustawie.

Jeżeli natomiast względy wychowawcze lub stan zdrowia przemawiają nie tylko za innym rozłożeniem pracy, lecz za zmniejszeniem miesięcznej liczby godzin, art. 61 § 2 K.k.w. pozwala sądowi zmniejszyć ich wymiar, jednak nie poniżej ustawowego minimum.

Bezrobotny, rolnik i ubezpieczenie w KRUS

Status osoby bezrobotnej albo samo podleganie ubezpieczeniu w KRUS nie oznacza automatycznie możliwości zastosowania potrącenia z wynagrodzenia. Przepisy o tej formie kary odnoszą się do wynagrodzenia za pracę i osoby zatrudnionej.

Rolnik prowadzący gospodarstwo może uzyskiwać dochody, ale dochód z gospodarstwa nie jest z tego powodu automatycznie wynagrodzeniem za pracę, od którego można dokonywać potrącenia przewidzianego dla kary ograniczenia wolności. Trzeba więc ustalić, czy skazany pozostaje dodatkowo w zatrudnieniu, a jeżeli nie – poszukać instrumentu odpowiadającego rzeczywistemu problemowi.

Czy po upływie 7 dni od wyroku można jeszcze działać?

Tak. Trzeba jednak odróżnić zaskarżenie samego wyroku od postępowania dotyczącego jego wykonania. Nie istnieje jeden uniwersalny 7-dniowy termin na każdą formę odwołania od wyroku. Termin 7 dni może dotyczyć m.in. wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku albo sprzeciwu od wyroku nakazowego. Właściwy środek i termin wynikają z rodzaju orzeczenia oraz pouczenia otrzymanego z sądu.

Jeżeli wyrok stał się prawomocny, zwykłym wnioskiem wykonawczym nie można zmienić rozstrzygnięcia o winie ani ponownie wymierzyć innego rodzaju kary. Można natomiast korzystać z instytucji przewidzianych dla etapu wykonawczego, w tym art. 62, 63, 63a, 63b i 63c K.k.w.

Dlatego upływ terminu związanego z zaskarżeniem wyroku nie oznacza automatycznie, że jest za późno na wniosek o odroczenie, przerwę, zmianę formy obowiązku pracy czy inne dopuszczalne rozstrzygnięcie dotyczące wykonywania kary.

Jak przygotować wniosek do sądu?

W sprawach dotyczących wykonania kary ograniczenia wolności właściwy jest co do zasady sąd rejonowy, w którego okręgu kara jest lub ma być wykonywana. Wynika to z art. 55 § 1 K.k.w. W piśmie należy podać sygnaturę sprawy oraz dane pozwalające jednoznacznie ustalić, jakiej kary dotyczy wniosek.

Żądanie powinno odpowiadać rzeczywistemu problemowi:

• choroba uniemożliwiająca wykonanie kary – wniosek o przerwę wraz z dokumentacją medyczną;
• przejściowa ciężka sytuacja rodzinna lub zawodowa przed rozpoczęciem wykonywania kary – wniosek o odroczenie z opisem i dowodami skutków natychmiastowego wykonania;
• analogiczna poważna przeszkoda po rozpoczęciu odbywania kary – rozważenie wniosku o przerwę na podstawie art. 63 § 2 K.k.w.;
• stałe zatrudnienie i szczególnie uzasadniona trudność wykonywania prac społecznych – wniosek o zmianę formy obowiązku pracy na podstawie art. 63a K.k.w. wraz z dokumentami dotyczącymi zatrudnienia i wynagrodzenia;
• problem z miesięcznym rozłożeniem godzin – wniosek do sądu na podstawie art. 63b K.k.w. albo, gdy spełnione są warunki ustawowe, wniosek do kuratora o zastosowanie art. 63c K.k.w.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty odpowiadające podawanym przyczynom: umowę o pracę, zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, grafik, dokumenty dotyczące pracy w delegacji lub za granicą, dokumentację medyczną, zaświadczenia związane z opieką nad bliską osobą albo inne dowody pokazujące, że przeszkoda jest rzeczywista.

Dobre uzasadnienie powinno wyjaśniać nie tylko, dlaczego obecny sposób wykonywania kary powoduje problem, lecz także czego dokładnie skazany oczekuje od sądu. W postępowaniu wykonawczym ogólna prośba o „zamianę na grzywnę” może nie odpowiadać żadnemu z dostępnych instrumentów.

Co grozi za niewykonywanie prac społecznych?

Trzeba odróżnić obiektywną przeszkodę w wykonywaniu kary od uchylania się od niej. Choroba, udokumentowana sytuacja rodzinna, konflikt wynikający z charakteru pracy lub inna rzeczywista przeszkoda powinny zostać przedstawione sądowi i kuratorowi. Sam fakt niewykonania części godzin nie powinien być oceniany w oderwaniu od przyczyny i zachowania skazanego.

Jeżeli jednak sąd ustali, że skazany uchyla się od odbywania kary ograniczenia wolności, art. 65 § 1 K.k.w. przewiduje zarządzenie wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności. Gdy część kary została już wykonana, kara zastępcza odpowiada części pozostałej do wykonania. Jeden dzień zastępczej kary pozbawienia wolności jest równoważny dwóm dniom kary ograniczenia wolności.

Dlatego szczególnie ryzykowne jest nieodbieranie korespondencji, niestawianie się u kuratora bez wyjaśnienia oraz zaprzestanie prac bez złożenia odpowiedniego wniosku. Jeżeli sąd zarządził już karę zastępczą, warto sprawdzić zasady wstrzymania wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności. Po otrzymaniu wezwania do jednostki penitencjarnej znaczenie mają także zasady stawienia się do zakładu karnego po wezwaniu.

Art. 65a K.k.w. pozwala sądowi wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, jeżeli skazany złoży na piśmie oświadczenie, że podejmie odbywanie kary ograniczenia wolności i podda się związanym z nią rygorom. Ponowne wstrzymanie wykonania tej samej zastępczej kary na tej podstawie jest jednak niedopuszczalne.

FAQ

Czy choroba zawsze pozwala uzyskać przerwę w pracach społecznych?

Decydujący jest wpływ choroby na możliwość wykonania kary. Jeżeli stan zdrowia rzeczywiście uniemożliwia jej wykonanie, art. 63 § 1 K.k.w. przewiduje obowiązek udzielenia przerwy do czasu ustania przeszkody. Samo rozpoznanie choroby nie wystarczy, jeżeli nie uniemożliwia ona wykonywania kary. Dlatego istotna jest dokumentacja medyczna opisująca ograniczenia.

Czy kurator może zamienić prace społeczne na potrącenie z wynagrodzenia?

Nie. O zmianie formy obowiązku pracy na podstawie art. 63a K.k.w. rozstrzyga sąd. Kurator zawodowy może natomiast w warunkach art. 63c K.k.w. jednorazowo ustalić rozliczanie godzin w innych okresach niż miesięczny, na czas nie dłuższy niż 6 miesięcy.

Czy praca na etacie oznacza automatyczną zgodę na potrącenie z wynagrodzenia?

Nie. Zatrudnienie umożliwia zastosowanie potrącenia, ale art. 63a K.k.w. wymaga szczególnie uzasadnionego wypadku. Trzeba więc wykazać, dlaczego pozostawienie prac społecznych w dotychczasowej formie powoduje istotny problem.

Czy można jednego miesiąca wykonać mniej godzin, a w następnym więcej?

Nie należy samodzielnie zmieniać sposobu rozliczania godzin. Jeżeli przemawiają za tym ważne względy, sąd może zastosować art. 63b K.k.w., a kurator – w granicach art. 63c K.k.w. Dopiero odpowiednie rozstrzygnięcie pozwala legalnie rozliczać pracę w innych okresach niż miesięczny.

Czy złożenie wniosku o przerwę lub zmianę formy kary pozwala od razu przestać wykonywać prace?

Nie. Złożenie wniosku samo w sobie co do zasady nie wstrzymuje wykonania orzeczenia. Do czasu wydania odpowiedniego rozstrzygnięcia należy pozostawać w kontakcie z kuratorem i wykonywać obowiązki w takim zakresie, w jakim jest to możliwe i wymagane.