Konsekwencje upojenia alkoholowego dziecka – sąd rodzinny i odpowiedzialność rodziców

Używanie alkoholu jako przejaw demoralizacji – ustawa o nieletnich

Podstawowym aktem prawnym dotyczącym zachowania nieletniego po spożyciu alkoholu jest obecnie ustawa z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. W zakresie postępowania w sprawach o demoralizację stosuje się ją wobec osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie. Trzynasto- czy czternastolatek, który upił się alkoholem, mieści się więc w tym zakresie.

Art. 4 ust. 1 tej ustawy wymienia używanie alkoholu wśród okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego. Nie oznacza to jednak, że samo stwierdzenie jednego epizodu automatycznie przesądza o wysokim stopniu demoralizacji albo wymaga zastosowania daleko idącego środka wychowawczego. Szerzej pojęcie demoralizacji nieletniego oraz katalog możliwych reakcji sądu rodzinnego omawiamy w odrębnym poradniku.

Ustawa nakazuje uwzględniać m.in. wiek dziecka, jego stan zdrowia, poziom rozwoju, sytuację rodzinną, warunki wychowawcze, środowisko, przyczyny zachowania oraz stopień demoralizacji. Inaczej może zostać oceniony jednorazowy incydent podczas spotkania z rówieśnikami, a inaczej regularne picie alkoholu połączone z ucieczkami z domu, wagarami lub kolejnymi interwencjami Policji.

Dlatego postępowanie dotyczące demoralizacji nie powinno być utożsamiane z odpowiedzialnością karną dorosłego sprawcy. Jest to odrębny reżim prawny nastawiony przede wszystkim na ochronę nieletniego i przeciwdziałanie dalszej demoralizacji. Więcej o sposobie oceny zachowania dziecka można przeczytać w materiale dotyczącym postępowania dotyczącego demoralizacji nieletniego.

Jeżeli natomiast sprawa dotyczy osoby dorosłej podejrzanej o przestępstwo, odrębnym zagadnieniem procesowym może być poręczenie majątkowe zamiast aresztu.

Jakie środki może zastosować sąd rodzinny?

Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich zawiera własny katalog środków, które sąd rodzinny może dobrać do sytuacji konkretnego dziecka. W sprawie związanej z alkoholem znaczenie mogą mieć w szczególności:

• upomnienie,
• zobowiązanie nieletniego do określonego postępowania,
• zobowiązanie do udziału w zajęciach wychowawczych, terapii uzależnień, psychoterapii lub psychoedukacji, jeżeli jest to uzasadnione sytuacją dziecka,
• zobowiązanie do zaniechania używania substancji psychoaktywnej albo powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach,
• nadzór odpowiedzialny rodziców albo opiekuna nieletniego,
• nadzór kuratora sądowego,
• skierowanie do ośrodka kuratorskiego albo odpowiedniej organizacji lub instytucji pracującej z nieletnimi.

Katalog środków jest szerszy, jednak ich dobór powinien odpowiadać rzeczywistemu stopniowi demoralizacji i potrzebom nieletniego. Sam fakt hospitalizacji po jednorazowym spożyciu alkoholu nie oznacza automatycznie, że sąd zastosuje nadzór kuratora lub środek o charakterze instytucjonalnym. W poważniejszych sprawach odrębnie ocenia się, kiedy w grę wchodzi ośrodek wychowawczy lub zakład poprawczy. Podobne zasady doboru reakcji sądu pojawiają się przy innych sprawach nieletnich, np. gdy analizowane są środki stosowane wobec nieletniego po jednorazowym naruszeniu prawa.

Ustawa pozwala również sądowi zobowiązać rodziców albo opiekuna do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych dziecka oraz do ścisłej współpracy ze szkołą, poradnią psychologiczno-pedagogiczną albo podmiotem leczniczym. Nie jest więc obojętne, jak rodzice zareagują po zdarzeniu.

Jak wygląda postępowanie przed sądem rodzinnym?

Postępowanie w sprawie nieletniego prowadzi co do zasady sąd rodzinny. Może on gromadzić informacje dotyczące zachowania dziecka, jego warunków wychowawczych, zdrowotnych i bytowych, a także przeprowadzać inne potrzebne dowody. W zależności od sytuacji znaczenie mogą mieć dokumentacja Policji i szpitala, informacje ze szkoły oraz wywiad środowiskowy.

Rodzice albo rodzic, pod którego stałą pieczą dziecko faktycznie pozostaje, bądź opiekun są stroną postępowania. Strony mogą przeglądać akta sprawy oraz przedstawiać swoje stanowisko i dowody. Warto więc przygotować dokumenty pokazujące nie tylko samo zdarzenie, ale również dotychczasowe funkcjonowanie dziecka oraz działania podjęte po incydencie.

Pomocne mogą być w szczególności informacje o leczeniu po zatruciu alkoholem, opinia szkoły, potwierdzenie konsultacji psychologicznej lub terapeutycznej, jeżeli była potrzebna, oraz rzeczowe wyjaśnienie, skąd dziecko uzyskało alkohol. Znaczenie ma również to, czy rodzice podjęli realne działania ograniczające ryzyko powtórzenia podobnej sytuacji.

Współpraca z sądem nie oznacza konieczności bezkrytycznego zgadzania się z każdą oceną sytuacji. Rodzice mogą przedstawiać własne dowody i wyjaśniać okoliczności wskazujące, że zdarzenie było jednorazowe, jeżeli rzeczywiście tak było.

Kiedy wchodzi w grę art. 109 KRO?

Art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma inne zadanie niż ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia dotyczące wykonywania władzy rodzicielskiej i ochrony małoletniego.

Może przykładowo zobowiązać rodziców i dziecko do określonego postępowania, skierować rodzinę do specjalisty lub odpowiedniej formy pomocy albo poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej nadzorowi kuratora sądowego. Podstawą takiej ingerencji jest jednak zagrożenie dobra dziecka, a nie sam fakt, że ustawa o nieletnich uznaje używanie alkoholu za okoliczność świadczącą o demoralizacji.

W jednej sytuacji oba reżimy mogą występować równolegle. Sąd może prowadzić postępowanie dotyczące demoralizacji dziecka na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, a jednocześnie oceniać, czy sposób sprawowania opieki stwarza zagrożenie dla dobra dziecka wymagające ingerencji na podstawie art. 109 KRO. Nie wolno jednak przedstawiać art. 109 KRO jako głównej podstawy orzekania środków wobec nieletniego z powodu demoralizacji.

Jednorazowe upojenie nie oznacza również automatycznie ograniczenia władzy rodzicielskiej czy odebrania dziecka. Dla takiej oceny znaczenie ma szerszy obraz funkcjonowania rodziny, rzeczywisty poziom zagrożenia dobra dziecka oraz reakcja opiekunów.

Rozpijanie małoletniego – odpowiedzialność z art. 208 K.k.

Osobno należy ocenić zachowanie osoby dorosłej, która dostarczyła dziecku alkohol, ułatwiła jego spożycie albo nakłaniała do picia. Art. 208 Kodeksu karnego penalizuje rozpijanie małoletniego w taki właśnie sposób. Za ten czyn grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Nie należy jednak utożsamiać znamienia „rozpijania” z każdym pojedynczym przypadkiem przekazania małoletniemu alkoholu. Trzeba oceniać charakter zachowania, jego intensywność, ilość alkoholu, wiek małoletniego, wcześniejsze okoliczności oraz to, czy zachowanie stwarzało niebezpieczeństwo przyzwyczajenia dziecka do picia albo wzmacniało istniejącą skłonność.

Z drugiej strony sama jednorazowość zachowania nie pozwala automatycznie wykluczyć art. 208 K.k. W konkretnych, odpowiednio poważnych okolicznościach także pojedyncze zachowanie może być oceniane pod kątem tego przepisu. Nie można więc przyjmować ani zasady, że każde jednorazowe podanie alkoholu jest rozpijaniem, ani zasady, że jednorazowe zachowanie nigdy nie może wypełnić znamion tego przestępstwa.

Jeżeli alkohol dostarczyła dziecku inna osoba dorosła, postępowanie karne dotyczące tej osoby jest odrębne od postępowania sądu rodzinnego dotyczącego nieletniego. Sam fakt, że dziecko się upiło, nie oznacza automatycznie odpowiedzialności karnej jego rodziców. Taka odpowiedzialność wymaga ustalenia konkretnego zachowania rodzica realizującego znamiona czynu zabronionego.

Jak zachować się po upojeniu alkoholowym dziecka?

Rodzice nie powinni bagatelizować zdarzenia, ale nie ma też podstaw, aby z góry zakładać najpoważniejszy scenariusz. Po incydencie warto przede wszystkim:

• zachować dokumentację medyczną związaną z zatruciem lub hospitalizacją dziecka,
• ustalić możliwie dokładnie, skąd dziecko otrzymało alkohol i kto uczestniczył w zdarzeniu,
• odpowiadać na pisma i wezwania sądu oraz przygotować rzeczowe wyjaśnienie sytuacji,
• porozmawiać ze szkołą, jeżeli zdarzenie pozostaje związane ze środowiskiem szkolnym,
• skorzystać z pomocy psychologa lub terapeuty, gdy zachowanie dziecka albo jego stan emocjonalny rzeczywiście tego wymaga,
• zareagować na ewentualne szykanowanie lub stygmatyzowanie dziecka przez rówieśników.

Najbardziej przekonujące są działania odpowiadające rzeczywistemu problemowi. Jednorazowy incydent nie wymaga tworzenia pozorów terapii uzależnień, jeśli nie ma do niej wskazań, ale zignorowanie powtarzającego się problemu z alkoholem może działać na niekorzyść dziecka i rodziny.

FAQ

Czy jednorazowe upicie się dziecka zawsze kończy się nadzorem kuratora?

Nie. Nadzór kuratora jest tylko jednym z możliwych środków. Sąd powinien uwzględnić stopień demoralizacji, okoliczności zdarzenia, dotychczasowe zachowanie dziecka, jego sytuację rodzinną oraz to, jakie działania podjęto po incydencie.

Czy rodzice odpowiadają karnie za sam fakt, że ich dziecko się upiło?

Nie. Samo upojenie alkoholowe dziecka nie powoduje automatycznie odpowiedzialności karnej rodziców. Odpowiedzialność karna wymaga ustalenia konkretnego czynu rodzica, który wypełnia znamiona przestępstwa. Niezależnie od tego sąd rodzinny może oceniać sposób sprawowania opieki i w razie potrzeby nałożyć na rodziców określone obowiązki.

Czy szkoła może zareagować na spożywanie alkoholu przez nieletniego?

Tak. Jeżeli nieletni wykazuje przejawy demoralizacji na terenie szkoły lub w związku z realizacją obowiązku szkolnego albo nauki, ustawa pozwala dyrektorowi, po spełnieniu określonych warunków i za zgodą rodziców albo opiekuna oraz nieletniego, zastosować środek oddziaływania wychowawczego, np. pouczenie lub ostrzeżenie. Nie wyłącza to kary przewidzianej w statucie szkoły.

Czy rodzice mogą zapoznać się z aktami sprawy nieletniego?

Tak. Rodzice albo rodzic, pod którego stałą pieczą nieletni faktycznie pozostaje, bądź opiekun są stroną postępowania, a strony mogą przeglądać akta oraz sporządzać lub otrzymywać odpisy, kopie i wyciągi z akt na zasadach określonych w ustawie.