Niespłacona pożyczka i wezwanie na policję z art. 286 k.k.

Podstawę prawną niniejszego omówienia stanowią przepisy Kodeksu karnego, zwanego dalej K.k., oraz przepisy Kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej K.p.k. Artykuł dotyczy sytuacji, w której osoba mająca problem ze spłatą pożyczki otrzymała wezwanie na policję w sprawie kwalifikowanej z art. 286 K.k.

Czy brak spłaty pożyczki jest oszustwem?

Nie każdy dług i nie każda zaległość w spłacie rat oznacza popełnienie przestępstwa. W typowej sytuacji brak spłaty pożyczki prowadzi do działań windykacyjnych, pozwu cywilnego, egzekucji komorniczej albo wpisu do rejestru dłużników. Postępowanie karne wymaga czegoś więcej niż samego faktu, że dług nie został zapłacony.

Oszustwo z art. 286 § 1 K.k. polega na tym, że sprawca, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania podejmowanego działania. W sprawach pożyczek najważniejsze jest więc to, czy w momencie zawierania umowy pożyczkobiorca miał realny zamiar spłaty, czy też od początku działał z zamiarem uzyskania pieniędzy bez ich zwrotu.

W praktyce organy ścigania analizują całokształt okoliczności: treść wniosku pożyczkowego, podane dane o zatrudnieniu i dochodach, historię spłat, korespondencję z pożyczkodawcą, nagłe zdarzenia życiowe oraz to, czy osoba próbowała porozumieć się z wierzycielem. Jeżeli pożyczka była choćby częściowo spłacana, a problemy pojawiły się dopiero po utracie pracy, chorobie lub innym zdarzeniu niezależnym od pożyczkobiorcy, może to przemawiać przeciwko tezie o zamiarze oszustwa.

Co musi ustalić policja lub prokurator przy art. 286 K.k.?

Do przypisania oszustwa nie wystarczy wykazać, że rata nie została zapłacona. Konieczne jest ustalenie zamiaru sprawcy, sposobu wprowadzenia pożyczkodawcy w błąd oraz związku pomiędzy tym błędem a wypłatą pieniędzy. Podobnie w innych sprawach o wyłudzenie kluczowa jest odpowiedzialność karna za oszustwo, a nie sam niekorzystny skutek finansowy po stronie pokrzywdzonego.

W orzecznictwie trafnie podkreślono, że „do przypisania oszustwa konieczne jest ustalenie, że występując o udzielenie pożyczki, kredytu lub innego płatnego świadczenia, sprawca działał z zamiarem jego niezwrócenia lub niespłacenia. Należy dodać, że sam fakt zadłużenia nie może decydować o zamiarze wyłudzenia, a dopiero powiązanie różnych okoliczności związanych z zawieranymi umowami kredytowymi lub innymi transakcjami może pozwolić na wyprowadzenie wniosków o zamiarze oskarżonego” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 kwietnia 1999 r., sygn. akt 48/99). Właśnie dlatego niespłacone zobowiązania a sprawa karna wymagają każdorazowo oceny konkretnego stanu faktycznego.

Znaczenie mogą mieć zwłaszcza odpowiedzi na pytania: czy we wniosku o pożyczkę podano prawdziwe informacje, czy w chwili zawierania umowy istniały dochody pozwalające racjonalnie zakładać spłatę, czy pożyczkobiorca regulował raty, czy kontaktował się z firmą pożyczkową po utracie pracy oraz czy przedstawił propozycję ugody albo odroczenia płatności.

Wezwanie na policję w charakterze świadka

Wezwanie w charakterze świadka trzeba odróżnić od wezwania podejrzanego. Świadek ma obowiązek stawić się i zeznawać zgodnie z prawdą, ale samo wezwanie nie przesądza, że niespłacona pożyczka została uznana za oszustwo. Szersze zasady, terminy i skutki niestawiennictwa opisuje poradnik o tym, jak wygląda wezwanie na policję jako świadek.

Jeżeli pytanie dotyczy okoliczności, które mogłyby narazić świadka albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, zastosowanie może mieć prawo świadka do odmowy odpowiedzi. W pozostałym zakresie nie należy ukrywać faktów ani zgadywać dat, kwot i treści rozmów.

Jeżeli nie można stawić się w wyznaczonym terminie, trzeba niezwłocznie skontaktować się z jednostką prowadzącą sprawę i usprawiedliwić nieobecność. Zignorowanie wezwania może prowadzić do kar porządkowych lub przymusowego doprowadzenia.

Jak przygotować się do przesłuchania?

Najważniejsze jest uporządkowanie dokumentów. Na przesłuchanie warto zabrać w szczególności:

• umowę pożyczki, harmonogram spłaty i regulamin pożyczkodawcy,
• potwierdzenia przelewów, wpłat gotówkowych lub potrąceń z rachunku,
• korespondencję z firmą pożyczkową, w tym prośby o odroczenie płatności, rozłożenie długu na raty albo ugodę,
• dokumenty potwierdzające utratę pracy, obniżenie dochodów, chorobę, pobyt w szpitalu, zamknięcie działalności albo inne zdarzenie wpływające na możliwość spłaty,
• dowody podjęcia prób naprawienia sytuacji, np. propozycje spłaty częściowej, potwierdzenia rozmów, e-maile, SMS-y, pisma windykacyjne.

Jeżeli pożyczka była zaciągnięta w czasie, gdy istniało realne źródło dochodu, należy to wyraźnie wskazać. Jeżeli później doszło do utraty pracy lub innych problemów, trzeba pokazać, że były one późniejsze i niezależne od decyzji o zaciągnięciu pożyczki.

Co grozi za oszustwo z art. 286 K.k.?

Za oszustwo w typie podstawowym z art. 286 § 1 K.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W wypadku mniejszej wagi sprawca może odpowiadać łagodniej: grozi wtedy grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do 2 lat. Przy sprawach dotyczących mienia znacznej albo bardzo wysokiej wartości kwalifikacja i zagrożenie karą mogą być surowsze.

W praktyce w sprawach pożyczkowych równie istotne jak samo zagrożenie karą są skutki majątkowe: obowiązek naprawienia szkody, ugoda z pokrzywdzonym, dobrowolne spłaty oraz przedstawienie realnego planu uregulowania zadłużenia. Takie działania nie usuwają automatycznie odpowiedzialności karnej, ale mogą mieć znaczenie przy ocenie zamiaru, stopnia winy i sposobu zakończenia postępowania.

Co robić, jeżeli status zmieni się na podejrzanego?

Jeżeli organ prowadzący postępowanie uzna, że istnieją podstawy do przedstawienia zarzutów, osoba wezwana nie jest już zwykłym świadkiem. Podejrzany korzysta z innych praw niż świadek, w szczególności z prawa do obrony i prawa odmowy składania wyjaśnień. W takiej sytuacji nie należy działać pochopnie ani podpisywać dokumentów bez zrozumienia ich treści.

Przed złożeniem wyjaśnień warto przeanalizować dokumenty, ustalić chronologię zdarzeń i ocenić, czy korzystniejsze będzie złożenie wyjaśnień, odmowa odpowiedzi na konkretne pytania, przedstawienie dowodów spłat czy wniosek o uzupełnienie materiału dowodowego.

FAQ

Podsumowanie

Trudności w spłacie pożyczki nie powinny być automatycznie utożsamiane z oszustwem. Dla odpowiedzialności z art. 286 K.k. najważniejsze jest to, co działo się w chwili zawierania umowy: czy pożyczkobiorca działał uczciwie, czy podał prawdziwe informacje i czy realnie zamierzał spłacić zobowiązanie.

Jeżeli otrzymałeś wezwanie na policję jako świadek, przygotuj dokumenty, uporządkuj chronologię i pamiętaj o prawach świadka. Jeżeli pytania mogą prowadzić do samoobciążenia, można powołać się na art. 183 K.p.k. i odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie.