• Stan prawny na: 2026-05-19
Świadek co do zasady składa zeznania osobiście i nie może zostać zastąpiony przez adwokata. W sprawie cywilnej prawnik może zwykle pomóc tylko przed przesłuchaniem, natomiast w sprawie karnej świadek może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymaga tego ochrona jego interesów.
W artykule wyjaśniamy, kiedy obecność adwokata przy przesłuchaniu świadka jest dopuszczalna, co może zrobić pełnomocnik i na jakie prawa oraz obowiązki powinien zwrócić uwagę świadek.
Masz podobny problem prawny?
Opisz sprawę i otrzymaj wycenę porady od prawnika. Samo zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Opisz sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Pracujemy 7 dni w tygodniu
W sprawie cywilnej, gospodarczej, rodzinnej, pracowniczej lub z zakresu ubezpieczeń społecznych świadek nie występuje jako strona procesu. Zgodnie z art. 86 Kodeksu postępowania cywilnego przed sądem osobiście lub przez pełnomocników mogą działać strony, ich organy albo przedstawiciele ustawowi. Przepis ten nie daje świadkowi prawa do ustanowienia pełnomocnika procesowego, który uczestniczyłby w przesłuchaniu w jego imieniu.
Oznacza to, że świadek powinien stawić się osobiście i samodzielnie odpowiadać na pytania sądu oraz stron. Adwokat nie może zastąpić świadka, nie może składać za niego zeznań i co do zasady nie występuje w tej czynności jako pełnomocnik świadka.
Nie wyklucza to wcześniejszej konsultacji z prawnikiem. Taka konsultacja bywa pomocna, gdy świadek nie wie, jak wygląda rozprawa, jak odpowiadać na pytania albo czy może odmówić odpowiedzi na określone pytanie. W postępowaniu cywilnym świadek może odmówić zeznań lub odpowiedzi tylko w przypadkach przewidzianych w przepisach, zwłaszcza w art. 261 Kodeksu postępowania cywilnego.
Trzeba też pamiętać, że zgodnie z art. 271 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego świadek składa zeznanie ustnie, zaczynając od odpowiedzi na pytania przewodniczącego, a następnie pytania mogą zadawać sędziowie i strony. Jeżeli sąd tak postanowi, świadek może złożyć zeznanie na piśmie na podstawie art. 2711 Kodeksu postępowania cywilnego.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
W postępowaniu karnym sytuacja świadka wygląda inaczej. Art. 87 § 2 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Świadek może więc mieć adwokata lub radcę prawnego jako pełnomocnika, ale nie jest to uprawnienie automatyczne w każdej sprawie.
Organ prowadzący postępowanie ocenia, czy rzeczywiście istnieje potrzeba udziału pełnomocnika. Zgodnie z art. 87 § 3 Kodeksu postępowania karnego sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną, jeżeli uzna, że obrona jej interesów tego nie wymaga.
W praktyce pełnomocnik świadka jest szczególnie uzasadniony wtedy, gdy przesłuchanie może mieć wpływ na sytuację prawną świadka, np. świadek jako podejrzany, gdy pytania dotyczą jego własnych działań albo gdy istnieje ryzyko odpowiedzialności karnej lub karnej skarbowej.
W takich sprawach ważna jest prawidłowa ochrona interesów świadka w postępowaniu karnym. Pełnomocnik może pomóc świadkowi zrozumieć znaczenie pouczeń, zwrócić uwagę na prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie oraz reagować na naruszenia procedury.
Adwokat nie składa zeznań za świadka i nie może odpowiadać na pytania zamiast niego. Świadek musi sam powiedzieć, co wie i z jakiego źródła. Dotyczy to zarówno przesłuchania na policji lub w prokuraturze, jak i przesłuchania przed sądem.
Rola pełnomocnika polega przede wszystkim na ochronie praw świadka. Adwokat może czuwać nad prawidłowym przebiegiem czynności, zwracać uwagę na zakres pytań, pomagać w korzystaniu z przysługujących uprawnień oraz dbać o to, aby istotne zastrzeżenia zostały odnotowane w protokole. W praktyce rola adwokata przy zeznaniach świadka polega więc nie na zastępowaniu świadka, ale na pilnowaniu procedury i bezpieczeństwa prawnego.
Przed przesłuchaniem prawnik może też wyjaśnić, kiedy można odmówić odpowiedzi na pytanie. W postępowaniu karnym art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego pozwala świadkowi uchylić się od odpowiedzi, jeżeli jej udzielenie mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe.
Nie. Ani w postępowaniu cywilnym, ani w postępowaniu karnym adwokat nie może stawić się zamiast świadka i złożyć za niego zeznań. Wezwanie w charakterze świadka jest wezwaniem osobistym. Jeżeli świadek nie może stawić się w terminie, powinien jak najszybciej usprawiedliwić nieobecność i przedstawić dokumenty potwierdzające przyczynę, np. odpowiednie zaświadczenie lekarskie.
Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może mieć konsekwencje. W sprawie cywilnej sąd może ukarać świadka grzywną i wezwać go ponownie, a przy kolejnym niestawiennictwie może zarządzić przymusowe sprowadzenie. W postępowaniu karnym na świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawi się na wezwanie, można nałożyć karę pieniężną do 3000 zł, a w określonych przypadkach zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie.
Przede wszystkim trzeba dokładnie przeczytać wezwanie: kto wzywa, w jakiej sprawie, na jaki termin i w jakim charakterze. Warto zabrać dokument tożsamości, samo wezwanie oraz ewentualne dokumenty, których żąda organ. Jeżeli świadek chce skorzystać z pomocy pełnomocnika w sprawie karnej, powinien zadbać o pisemne pełnomocnictwo i być przygotowanym na wykazanie, dlaczego jego interesy wymagają udziału prawnika.
Świadek powinien odpowiadać zgodnie z prawdą, rzeczowo i w granicach swojej wiedzy. Jeżeli czegoś nie pamięta albo czegoś nie wie, powinien to jasno powiedzieć. Nie powinien domyślać się faktów ani uzupełniać odpowiedzi przypuszczeniami. Przed rozpoczęciem przesłuchania w postępowaniu karnym świadek jest uprzedzany o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy.
Poniższe przykłady pokazują, kiedy obecność adwokata przy przesłuchaniu świadka może być niemożliwa, pomocna albo szczególnie uzasadniona.
Pan Tomasz został wezwany jako świadek w sprawie o zapłatę między dwiema firmami. Chciał, aby podczas rozprawy towarzyszył mu prywatny adwokat, ponieważ obawiał się trudnych pytań. W sprawie cywilnej adwokat mógł pomóc mu wcześniej przygotować się do przesłuchania, ale nie występował jako pełnomocnik świadka na rozprawie. Pan Tomasz musiał sam odpowiedzieć na pytania sądu i stron.
Pani Ewa została wezwana na policję jako świadek w sprawie podejrzenia oszustwa przy zawieraniu umów pożyczkowych. Część pytań mogła dotyczyć jej własnych działań, dlatego przed przesłuchaniem ustanowiła pełnomocnika. Adwokat nie odpowiadał za nią, ale pomógł jej ocenić, kiedy pytanie może narazić ją na odpowiedzialność karną i kiedy może skorzystać z prawa do uchylenia się od odpowiedzi.
Pan Adam otrzymał wezwanie do prokuratury w sprawie, w której wcześniej przekazywał dokumenty księgowe. Nie wiedział, czy występuje wyłącznie jako świadek, czy organ bada również jego zachowanie. Pełnomocnik pomógł mu przygotować pełnomocnictwo, uporządkować dokumenty i dopilnować, aby w protokole znalazły się istotne wyjaśnienia dotyczące zakresu jego wiedzy.
Co do zasady nie jako swojego pełnomocnika procesowego. W sprawie cywilnej pełnomocnicy reprezentują strony, a świadek składa zeznania osobiście. Możliwa jest natomiast wcześniejsza konsultacja z adwokatem.
Tak, jeżeli jego interesy w toczącym się postępowaniu wymagają ochrony. Organ prowadzący postępowanie może jednak ocenić, czy udział pełnomocnika świadka jest potrzebny.
Nie. Świadek musi odpowiadać samodzielnie. Adwokat może pomagać w ochronie praw świadka, ale nie zastępuje go przy składaniu zeznań.
W sprawie karnej świadek może uchylić się od odpowiedzi, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. W sprawie cywilnej zakres odmowy wynika przede wszystkim z art. 261 Kodeksu postępowania cywilnego.
Należy jak najszybciej skontaktować się z organem, który wysłał wezwanie, i usprawiedliwić nieobecność. Warto dołączyć dokumenty potwierdzające przyczynę, ponieważ nieusprawiedliwione niestawiennictwo może skutkować karą pieniężną albo przymusowym doprowadzeniem.
Świadek zawsze składa zeznania osobiście. W postępowaniu cywilnym adwokat nie występuje za świadka jako pełnomocnik procesowy, choć może pomóc mu przygotować się do rozprawy. W postępowaniu karnym świadek może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymaga tego ochrona jego interesów, zwłaszcza gdy odpowiedzi mogą wpływać na jego własną odpowiedzialność. O dopuszczeniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną może jednak rozstrzygać sąd albo prokurator.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Katarzyna Siwiec
Radca prawny, absolwentka wydziału prawa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Od 2010 roku prowadzi własną kancelarię. Specjalizuje się w obsłudze prawnej przedsiębiorców z różnych branż. W obecnej praktyce zawodowej zajmuje się m.in. problematyką najmu lokali...
>> więcej informacjiPotrzebujesz pomocy prawnika?
Opisz sprawę i otrzymaj wycenę porady. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Pracujemy 7 dni w tygodniu
Zapytaj prawnika
Bezpłatne zasoby, które realnie pomagają — kalkulatory, słownik, kodeksy i wzory pism.
