Przesłuchanie świadka za granicą w sprawie karnej

Wezwanie z prokuratury dla osoby mieszkającej za granicą

Jeżeli polska prokuratura wzywa Pana jako świadka, należy potraktować sprawę poważnie. Samo wezwanie w charakterze świadka nie oznacza jeszcze, że postawiono Panu zarzuty. Oznacza natomiast, że organ prowadzący postępowanie chce uzyskać informacje, które mogą mieć znaczenie dla sprawy.

Zgodnie z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Jeżeli mieszka Pan za granicą, praktyczne znaczenie ma forma doręczeń, możliwość przesłuchania na odległość oraz ewentualne skorzystanie z pomocy prawnej.

Nie należy zakładać, że zwykły e-mail lub faks zastąpi formalne doręczenie pisma procesowego. W nagłych sytuacjach organ może wezwać lub zawiadomić osobę telefonicznie albo w inny sposób, ale w typowych sprawach prokuratura będzie dążyła do doręczenia, które da się udokumentować.

Adres do doręczeń w Polsce albo w państwie UE

Jeżeli przebywa Pan w Wielkiej Brytanii, trzeba pamiętać, że nie jest to obecnie państwo członkowskie Unii Europejskiej. Ma to znaczenie przy stosowaniu art. 138 Kodeksu postępowania karnego.

Przepis ten przewiduje, że strona, a także osoba niebędąca stroną, której prawa zostały naruszone, nieprzebywająca w kraju ani w innym państwie członkowskim UE, ma obowiązek wskazać adresata dla doręczeń w kraju lub w innym państwie UE. Jeżeli tego nie zrobi, pismo wysłane na ostatnio znany adres w Polsce albo w innym państwie UE, a gdy takiego adresu nie ma – załączone do akt sprawy, uważa się za doręczone.

W praktyce może Pan wskazać zaufaną osobę w Polsce, np. członka rodziny, albo pełnomocnika. Trzeba jednak pamiętać, że osoba wskazana do doręczeń powinna rzeczywiście odbierać korespondencję i szybko przekazywać ją Panu, ponieważ od doręczenia mogą biec terminy procesowe.

Jeżeli nie chce Pan ujawniać prywatnego adresu w Wielkiej Brytanii, można napisać do prokuratury pismo, w którym wskaże Pan adresata do doręczeń oraz poprosi o rozważenie przesłuchania w trybie konsularnym albo zdalnym. Sama prośba o kontakt wyłącznie e-mailowy nie daje jednak pewności, że organ uzna tę drogę za wystarczającą.

Przesłuchanie świadka w konsulacie albo zdalnie

Polskie przepisy przewidują kilka rozwiązań dla świadka przebywającego za granicą. Po pierwsze, w drodze pomocy prawnej mogą być dokonywane czynności postępowania karnego, w tym doręczanie pism i przesłuchiwanie świadków. Wynika to z art. 585 Kodeksu postępowania karnego.

Po drugie, zgodnie z art. 586 § 1 Kodeksu postępowania karnego, o doręczenie pisma osobie przebywającej za granicą, która ma obywatelstwo polskie, albo o przesłuchanie takiej osoby w charakterze świadka, oskarżonego lub biegłego, sąd albo prokurator zwraca się do polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego.

Po trzecie, art. 177 § 1a Kodeksu postępowania karnego dopuszcza przesłuchanie świadka przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. W przypadku polskiego obywatela przebywającego za granicą w miejscu pobytu świadka może uczestniczyć urzędnik konsularny.

Nie oznacza to jednak, że świadek może sam jednostronnie wybrać formę przesłuchania. Ostatecznie decyzję podejmuje organ prowadzący sprawę, biorąc pod uwagę przepisy, możliwości techniczne, miejsce pobytu świadka, charakter sprawy oraz potrzebę sprawnego przeprowadzenia dowodu.

Jeżeli przesłuchanie przez polską placówkę dyplomatyczną lub konsularną okaże się niemożliwe, organ może rozważyć zwrócenie się o pomoc do właściwego organu państwa obcego. Dlatego unikanie kontaktu z prokuraturą zwykle nie rozwiązuje problemu – może jedynie spowodować, że sprawa będzie toczyć się bez Pana aktywnego udziału.

Świadek a ryzyko postawienia zarzutów

Jeżeli osoba mieszkająca za granicą liczy się z możliwością postawienia zarzutów, powinna odróżnić pozycję świadka od pozycji podejrzanego. Świadek składa zeznania i odpowiada za świadome podanie nieprawdy, natomiast podejrzany korzysta z prawa do obrony i może odmówić składania wyjaśnień.

Świadek nie jest pozbawiony ochrony. Gdy odpowiedź na konkretne pytanie mogłaby narazić jego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, może skorzystać z prawa odmowy odpowiedzi z art. 183 K.p.k.. Uprawnienie to może być wykonywane także podczas przesłuchania organizowanego w związku z pobytem za granicą.

W sprawach dotyczących publikacji lub wypowiedzi internetowych warto przedstawić pełny kontekst, miejsce działania, treść całego materiału i okoliczności jego rozpowszechnienia. Nie należy jednak zgadywać ani dopowiadać faktów, których świadek nie pamięta.

Jeżeli pytania zaczynają dotyczyć własnego zachowania świadka, przed przesłuchaniem warto skonsultować zakres ryzyka i sposób korzystania z praw procesowych.

Czy warto ustanowić pełnomocnika?

Nie ma ogólnego obowiązku, aby świadek korzystał z pomocy adwokata lub radcy prawnego. Kodeks postępowania karnego pozwala jednak osobie niebędącej stroną ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Prokurator może odmówić dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną, jeżeli uzna, że obrona jej interesów tego nie wymaga.

W opisanej sytuacji konsultacja z prawnikiem jest rozsądna, bo występują jednocześnie trzy ryzyka: przesłuchanie za granicą, możliwa ocena treści publikacji oraz obawa, że status świadka może się zmienić. Prawnik może pomóc przygotować pismo do prokuratury, wskazać adresata do doręczeń, uzyskać informacje o przedmiocie przesłuchania oraz ocenić, czy na poszczególne pytania można odmówić odpowiedzi.

Jeżeli organ przedstawi Panu zarzuty, sytuacja zmienia się zasadniczo. Wtedy nie występuje Pan już jako świadek, lecz jako podejrzany, a właściwą formą pomocy jest obrona w postępowaniu karnym. W takiej sytuacji obrońca powinien ocenić akta, ryzyko środków zapobiegawczych i zasadność składania wyjaśnień.

Co zrobić praktycznie po otrzymaniu wezwania?

Najbezpieczniej nie ograniczać się do krótkiej odmowy przyjazdu do Polski. Warto odpowiedzieć pisemnie, rzeczowo i bez zbędnych komentarzy. W piśmie można wskazać, że przebywa Pan na stałe za granicą, podać adresata do doręczeń w Polsce albo w innym państwie UE oraz wnieść o przesłuchanie w polskim urzędzie konsularnym, w przedstawicielstwie dyplomatycznym albo zdalnie.

Do pisma warto dołączyć uzasadnienie, np. stałe miejsce zamieszkania za granicą, koszty podróży, obowiązki zawodowe, stan zdrowia lub inne okoliczności utrudniające stawiennictwo w Polsce. Nie należy natomiast składać pochopnych wyjaśnień co do meritum sprawy bez znajomości zakresu pytań i bez oceny ryzyka procesowego.

Jeżeli otrzyma Pan prawidłowe wezwanie i nie stawi się bez należytego usprawiedliwienia, organ może zastosować karę porządkową. W aktualnym Kodeksie postępowania karnego kara pieniężna za nieusprawiedliwione niestawiennictwo świadka może wynosić do 3000 zł. W razie uporczywego uchylania się od obowiązków mogą pojawić się dalej idące konsekwencje, choć wykonanie takich środków wobec osoby przebywającej za granicą zależy od konkretnej sytuacji.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

W przypadku świadka mieszkającego za granicą najważniejsze jest połączenie współpracy z organem z ochroną własnych interesów procesowych. Można wskazać adresata do doręczeń, wnioskować o przesłuchanie w placówce konsularnej albo zdalnie i wyjaśnić, dlaczego przyjazd do Polski jest utrudniony.

Jeżeli sprawa dotyczy wypowiedzi publicznych, artykułów lub wpisów internetowych, nie warto składać spontanicznych wyjaśnień bez przygotowania. Znaczenie może mieć kontekst publikacji, treść całego materiału, intencja autora, odbiór wypowiedzi oraz to, czy ewentualny czyn można wiązać z polską jurysdykcją.

Najgorszym rozwiązaniem jest całkowite unikanie kontaktu z prokuraturą. Lepiej odpowiedzieć formalnie, zaproponować realny sposób doręczeń i przesłuchania, a przy ryzyku zarzutów skorzystać z pomocy prawnika.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555, w szczególności art. 87, art. 88, art. 137, art. 138, art. 177, art. 183, art. 190, art. 285, art. 585 i art. 586.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 109, art. 111, art. 112a, art. 233 i art. 257.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.