Przesłuchanie świadka za granicą w sprawie karnej

Wezwanie z prokuratury dla osoby mieszkającej za granicą

Jeżeli polska prokuratura wzywa Pana jako świadka, należy potraktować sprawę poważnie. Samo wezwanie w charakterze świadka nie oznacza jeszcze, że postawiono Panu zarzuty. Oznacza natomiast, że organ prowadzący postępowanie chce uzyskać informacje, które mogą mieć znaczenie dla sprawy.

Zgodnie z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Jeżeli jednak mieszka Pan za granicą, trzeba ustalić, w jakim trybie organ chce przeprowadzić czynność. Art. 585 pkt 4 K.p.k. przewiduje w ramach międzynarodowej pomocy prawnej wzywanie osób przebywających za granicą do dobrowolnego osobistego stawiennictwa przed polskim sądem lub prokuratorem. Nie należy więc utożsamiać takiego wezwania z możliwością przymusowego sprowadzenia świadka z innego państwa.

Nie należy zakładać, że zwykły e-mail lub faks zastąpi formalne doręczenie pisma procesowego. W przypadkach niecierpiących zwłoki art. 137 K.p.k. dopuszcza wezwanie lub zawiadomienie telefoniczne albo w inny sposób, z odpowiednim udokumentowaniem czynności. Kontakt organizacyjny nie oznacza jednak automatycznie skutecznego doręczenia wezwania.

Doręczenia za granicę – kiedy trzeba wskazać adresata?

Jeżeli przebywa Pan w Wielkiej Brytanii, trzeba pamiętać, że nie jest to obecnie państwo członkowskie Unii Europejskiej. Sam ten fakt nie oznacza jednak, że każdy świadek ma obowiązek wskazać adresata do doręczeń w Polsce albo w innym państwie UE.

Art. 138 Kodeksu postępowania karnego dotyczy strony oraz osoby niebędącej stroną, której prawa zostały naruszone, gdy nie przebywają one w Polsce ani w innym państwie UE. W razie niewskazania adresata przepis przewiduje określone skutki doręczenia na ostatnio znany adres w Polsce lub UE albo przez załączenie pisma do akt. Nie można automatycznie stosować go do osoby występującej wyłącznie jako zwykły świadek. Inaczej trzeba ocenić świadka, który jest równocześnie pokrzywdzonym lub inną osobą, której prawa zostały naruszone – znaczenie ma jego rzeczywisty status procesowy.

Formalne doręczenie pisma osobie za granicą może odbywać się w drodze pomocy prawnej na podstawie art. 585 pkt 1 K.p.k. W przypadku obywatela polskiego art. 586 § 1 przewiduje zwrócenie się przez sąd lub prokuratora do polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego albo urzędu konsularnego. Osobną kwestią jest podanie organowi aktualnych danych umożliwiających kontakt. E-mail i telefon ułatwiają ustalenie terminu, ale nie zastępują same przez się przewidzianej prawem procedury doręczenia.

Jeżeli w konkretnej sprawie art. 138 K.p.k. rzeczywiście ma zastosowanie, adresat wskazany do doręczeń powinien odbierać i szybko przekazywać korespondencję, ponieważ od doręczenia mogą biec terminy procesowe. Nie należy natomiast doradzać każdemu świadkowi z Wielkiej Brytanii wskazania członka rodziny w Polsce jako obowiązkowego adresata.

Przesłuchanie świadka w konsulacie albo zdalnie

Polskie przepisy przewidują kilka rozwiązań dla świadka przebywającego za granicą. W drodze pomocy prawnej można doręczać pisma i przesłuchiwać świadków, a także wzywać osoby z zagranicy do dobrowolnego przyjazdu na przesłuchanie w Polsce (art. 585 K.p.k.).

Zgodnie z art. 586 § 1 Kodeksu postępowania karnego o doręczenie pisma przebywającemu za granicą obywatelowi polskiemu albo o przesłuchanie go w charakterze świadka sąd lub prokurator zwraca się do polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego. Nie oznacza to gwarancji przesłuchania w wybranym przez świadka konsulacie. Gdy dokonanie czynności tą drogą jest niemożliwe, art. 586 § 2 pozwala zwrócić się do sądu, prokuratury lub innego właściwego organu państwa obcego.

Art. 177 § 1a K.p.k. dopuszcza przesłuchanie świadka z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Art. 177 § 1b pkt 2 przewiduje, że w miejscu przebywania świadka będącego obywatelem polskim za granicą może uczestniczyć urzędnik konsularny. Przesłuchanie przez wideopołączenie musi zostać prawidłowo zorganizowane przez organ, z uwzględnieniem przepisów i zasad współpracy z państwem pobytu; nie jest to po prostu dowolna rozmowa przez komunikator internetowy.

Nie oznacza to, że świadek może jednostronnie wybrać formę przesłuchania. Decyzję podejmuje organ prowadzący sprawę, uwzględniając przepisy, możliwość przeprowadzenia czynności w państwie pobytu, warunki techniczne i potrzeby postępowania. Dlatego zamiast unikać kontaktu z prokuraturą, warto przedstawić realną propozycję przeprowadzenia przesłuchania.

Świadek a ryzyko postawienia zarzutów

Jeżeli osoba mieszkająca za granicą liczy się z możliwością postawienia zarzutów, powinna odróżnić pozycję świadka od pozycji podejrzanego. Świadek ma obowiązek zeznawać zgodnie z prawdą i może odpowiadać karnie za fałszywe zeznania, natomiast podejrzany korzysta z prawa do obrony i może odmówić składania wyjaśnień.

Świadek nie jest pozbawiony ochrony. Gdy odpowiedź na konkretne pytanie mogłaby narazić jego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, może skorzystać z prawa odmowy odpowiedzi z art. 183 § 1 K.p.k. Nie jest to ogólne prawo do odmowy całego przesłuchania. Odrębne przesłanki odmowy zeznań, m.in. dla osoby najbliższej oskarżonego, określa art. 182 K.p.k.

W sprawach dotyczących publikacji lub wypowiedzi internetowych warto przedstawić pełny kontekst, miejsce działania, treść całego materiału i okoliczności jego rozpowszechnienia. Nie należy jednak zgadywać ani dopowiadać faktów, których świadek nie pamięta.

Czy warto ustanowić pełnomocnika?

Nie ma ogólnego obowiązku, aby świadek korzystał z pomocy adwokata lub radcy prawnego. Kodeks postępowania karnego pozwala jednak osobie niebędącej stroną ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić dopuszczenia takiego pełnomocnika, jeśli obrona interesów świadka tego nie wymaga (art. 87 § 2–3 K.p.k.). Na postanowienie prokuratora o odmowie przysługuje zażalenie na zasadach art. 87 § 4 K.p.k.

W opisanej sytuacji konsultacja z prawnikiem jest rozsądna, bo występują jednocześnie trzy zagadnienia: przesłuchanie za granicą, możliwa ocena treści publikacji oraz obawa, że status świadka może się zmienić. Prawnik może pomóc przygotować pismo do prokuratury, ustalić prawidłowy sposób doręczeń i ocenić, czy na poszczególne pytania można odmówić odpowiedzi.

Jeżeli organ przedstawi Panu zarzuty, sytuacja zmienia się zasadniczo. Wtedy nie występuje Pan już w odniesieniu do tego czynu jako świadek, lecz jako podejrzany, a właściwą formą pomocy jest obrona w postępowaniu karnym.

Co zrobić praktycznie po otrzymaniu wezwania?

Najbezpieczniej nie ograniczać się do krótkiej odmowy przyjazdu do Polski. Warto odpowiedzieć pisemnie, rzeczowo i bez zbędnych komentarzy. W piśmie można wskazać, że przebywa Pan na stałe za granicą, podać aktualne dane do kontaktu i korespondencji oraz wnieść o przesłuchanie za pośrednictwem polskiego urzędu konsularnego, właściwego organu państwa pobytu albo zdalnie. Jeżeli art. 138 K.p.k. nie dotyczy Pana statusu procesowego, nie ma podstaw, aby z samego pobytu w Wielkiej Brytanii wywodzić obowiązek wskazania adresata do doręczeń w Polsce lub UE.

Do pisma warto dołączyć uzasadnienie, np. stałe miejsce zamieszkania za granicą, koszty podróży, obowiązki zawodowe, stan zdrowia lub inne okoliczności utrudniające stawiennictwo w Polsce. Nie należy natomiast składać pochopnych oświadczeń co do meritum sprawy bez znajomości zakresu przesłuchania i bez oceny ryzyka procesowego.

Prośba o zmianę miejsca albo sposobu przesłuchania nie oznacza automatycznego odwołania terminu. Należy uzyskać od organu informację, czy dotychczasowe wezwanie pozostaje aktualne, i zachować kopię korespondencji oraz potwierdzenie jej wysłania.

Jeżeli świadek bez należytego usprawiedliwienia nie stawi się na skuteczne wezwanie, art. 285 § 1 K.p.k. przewiduje karę pieniężną do 3000 zł, a § 2 także możliwość zatrzymania i przymusowego doprowadzenia. Nie wolno jednak automatycznie utożsamiać odmowy dobrowolnego przyjazdu z zagranicy w trybie art. 585 pkt 4 z nieusprawiedliwionym niestawiennictwem. Znaczenie mają tryb wezwania, jego doręczenie i okoliczności sprawy; środki przymusu nie są prostym sposobem sprowadzenia świadka z obcego państwa.

Najczęstsze pytania

Czy wystarczy podać prokuraturze adres e-mail?

Adres e-mail i numer telefonu ułatwiają kontakt organizacyjny, lecz nie stanowią automatycznie prawnie skutecznego adresu do doręczeń pism procesowych. Trzeba ustalić z organem właściwą procedurę doręczenia wezwania za granicą.

Czy muszę ujawniać prywatny adres zamieszkania w Wielkiej Brytanii?

Nie należy utożsamiać obowiązku podawania danych potrzebnych organowi do prowadzenia postępowania z obowiązkiem wskazania adresata na podstawie art. 138 K.p.k. Zakres wymaganych informacji i sposób ich przekazania warto wyjaśnić z prokuraturą; samo żądanie korespondencji wyłącznie e-mailem nie rozwiązuje problemu formalnych doręczeń.

Co zrobić, gdy termin przesłuchania jest bliski, a podróż niemożliwa?

Trzeba niezwłocznie zawiadomić organ o przeszkodzie, ją uzasadnić, przedstawić dokumenty, jeżeli są dostępne, i wystąpić o nowy termin lub inną formę przesłuchania. Nie należy zakładać, że brak odpowiedzi prokuratury oznacza zgodę na niestawiennictwo.