Postępowanie o znęcanie się nad rodziną – co można zrobić?

Znęcanie się nad rodziną według art. 207 K.k.

Przestępstwo znęcania się polega na fizycznym lub psychicznym zadawaniu cierpień osobie najbliższej albo innej osobie pozostającej w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy. Może chodzić o przemoc fizyczną, ale także o długotrwałe poniżanie, wyzwiska, groźby, kontrolowanie, izolowanie od bliskich, niszczenie rzeczy, budzenie strachu, przemoc ekonomiczną albo inne zachowania, które obiektywnie powodują istotne cierpienie.

Oceniając, czy doszło do znęcania, organy ścigania i sąd nie patrzą wyłącznie na subiektywne odczucie pokrzywdzonego. Ważny jest całokształt sytuacji: czas trwania zachowań, ich intensywność, powtarzalność, relacja między stronami, skutki dla pokrzywdzonego oraz to, czy zachowanie sprawcy przekracza zwykły konflikt rodzinny. Sąd Najwyższy wskazywał, że o znęcaniu decyduje ocena obiektywna, a nie samo subiektywne odczucie pokrzywdzonego.

Najbardziej typową postacią tego przestępstwa jest znęcanie się nietrzeźwego małżonka nad rodziną, ale art. 207 K.k. może obejmować także przemoc wobec partnera, rodzica, dziecka, osoby starszej lub osoby zależnej. Jeżeli problem dotyczy pierwszego zawiadomienia albo sytuacji, gdy ofiara boi się zgłosić, kluczowe jest zabezpieczenie dowodów: notatek z interwencji, dokumentacji medycznej, wiadomości, nagrań, zdjęć zniszczeń, danych świadków i dokumentacji z pomocy społecznej.

Zagrożenie karne za znęcanie się

Podstawowy typ przestępstwa z art. 207 § 1 K.k. jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Surowsza odpowiedzialność dotyczy znęcania się nad osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny – wtedy kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Jeżeli czyn połączony jest ze szczególnym okrucieństwem, kara wynosi od roku do 10 lat, a jeżeli następstwem znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie – od 2 do 15 lat.

W sprawach rodzinnych istotne jest także to, czy pokrzywdzonym jest dziecko. Jeżeli sąd karny uzna, że ze względu na dobro małoletniego celowe może być orzeczenie pozbawienia lub ograniczenia praw rodzicielskich albo opiekuńczych, zawiadamia o tym sąd rodzinny. Postępowanie karne może więc wywołać skutki również poza samą sprawą karną.

Czy można wycofać sprawę o znęcanie się?

Przestępstwa określone w art. 207 K.k. ścigane są z oskarżenia publicznego, dlatego samo oświadczenie pokrzywdzonego, że chce zakończyć sprawę, nie powoduje jej automatycznego umorzenia. W praktyce oznacza to, że po złożeniu zawiadomienia decyzje podejmuje prokurator, a po skierowaniu sprawy do sądu – sąd. Warto przeczytać także wyjaśnienie, dlaczego sprawy nie da się wycofać tak jak prywatnego sporu między stronami.

Pokrzywdzony może natomiast złożyć pismo do prokuratora albo sądu, w którym opisze aktualną sytuację: czy sprawca podjął leczenie, czy odbywa terapię, czy zachowuje abstynencję, czy przestał stosować przemoc, czy strony ustaliły zasady bezpiecznego kontaktu i czy pokrzywdzony popiera wniosek o warunkowe umorzenie. Takie stanowisko może mieć znaczenie, ale nie wiąże organu prowadzącego sprawę.

Nie należy „odwoływać” prawdziwych zeznań tylko po to, aby pomóc sprawcy. Jeżeli wcześniejsze zeznania były prawdziwe, późniejsze zaprzeczanie im może zostać ocenione jako składanie fałszywych zeznań. Jeżeli natomiast pokrzywdzony przypomniał sobie nowe fakty, chce doprecyzować wcześniejszą relację albo rzeczywiście doszło do zmiany sytuacji, powinien złożyć uzupełniające zeznania zgodne z prawdą.

Warunkowe umorzenie postępowania – kiedy jest realne?

Warunkowe umorzenie postępowania nie jest „uniewinnieniem” ani zwykłym porozumieniem małżonków. To rozstrzygnięcie sądu, które może zakończyć sprawę bez wymierzenia kary, ale tylko przy spełnieniu ustawowych warunków. Zgodnie z art. 66 K.k. sąd może zastosować warunkowe umorzenie, jeżeli:

• wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne,
• okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości,
• sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne,
• postawa sprawcy, jego właściwości, warunki osobiste i dotychczasowy sposób życia pozwalają przyjąć, że będzie przestrzegał prawa,
• czyn nie jest zagrożony karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.

W praktyce warunkowe umorzenie może być rozważane przede wszystkim przy podstawowym typie z art. 207 § 1 K.k., bo jego górna granica wynosi 5 lat. Nie będzie ono dopuszczalne przy kwalifikacjach zagrożonych karą przekraczającą 5 lat, np. przy znęcaniu się nad osobą nieporadną z art. 207 § 1a K.k. albo przy typach kwalifikowanych z art. 207 § 2 lub § 3 K.k.

Prokurator może zamiast aktu oskarżenia skierować do sądu wniosek o warunkowe umorzenie. Jeżeli sprawa jest już w sądzie, sąd rozpoznaje ją na posiedzeniu. Prokurator, oskarżony i pokrzywdzony mają prawo wziąć udział w takim posiedzeniu, a ich udział może zostać uznany za obowiązkowy. Jeżeli oskarżony sprzeciwia się warunkowemu umorzeniu albo sąd uzna, że nie ma do niego podstaw, sprawa może zostać skierowana na rozprawę.

Okres próby przy warunkowym umorzeniu wynosi od roku do 3 lat. Sąd może nałożyć na sprawcę obowiązki, np. naprawienie szkody, zadośćuczynienie, przeproszenie pokrzywdzonego, powstrzymanie się od nadużywania alkoholu, podjęcie terapii uzależnień albo innej terapii, uczestnictwo w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych, zakaz kontaktowania się lub zbliżania się do pokrzywdzonego, a także dozór kuratora. Jeżeli sprawca w okresie próby rażąco narusza porządek prawny albo nie wykonuje obowiązków, postępowanie może zostać podjęte. Dla pełniejszego obrazu warto porównać także uniemożliwianie kontaktów schorowanym rodzicem.

Jak przygotować stanowisko do prokuratora lub sądu?

Jeżeli pokrzywdzony chce poprzeć warunkowe umorzenie albo przedstawić aktualną sytuację rodzinną, warto zrobić to w sposób uporządkowany. Pismo powinno zawierać sygnaturę sprawy, dane stron, krótkie opisanie obecnej sytuacji oraz jasne stanowisko, np. że pokrzywdzony nie sprzeciwia się warunkowemu umorzeniu, ale wnosi o określone obowiązki ochronne.

W takim piśmie można wskazać w szczególności:

1. od kiedy sprawca uczestniczy w terapii lub leczeniu odwykowym i czy można to potwierdzić dokumentami,
2. czy sprawca utrzymuje abstynencję i czy korzysta z pomocy specjalistów,
3. czy po interwencji doszło do kolejnych awantur, gróźb lub naruszeń nietykalności,
4. czy w domu przebywają dzieci albo osoby szczególnie wrażliwe,
5. jakie obowiązki powinien nałożyć sąd, aby zapewnić bezpieczeństwo,
6. czy pokrzywdzony chce uczestniczyć w posiedzeniu sądu.

Nie warto ograniczać się do stwierdzenia, że „sprawa ma zostać umorzona”. Lepiej wskazać fakty, dokumenty i konkretne warunki: terapię, abstynencję, dozór kuratora, zakaz kontaktu po alkoholu, zakaz zbliżania w razie zagrożenia, obowiązek opuszczenia mieszkania albo inne środki adekwatne do sytuacji.

Niebieska Karta – jakie ma skutki?

Procedura „Niebieskie Karty” jest narzędziem ochrony i monitorowania sytuacji osób doznających przemocy domowej. Nie jest wyrokiem, nie oznacza automatycznie skazania i nie zastępuje postępowania karnego. Jej wszczęcie nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy ani osoby stosującej przemoc. Wszczyna się ją przez wypełnienie formularza „Niebieska Karta”, gdy przedstawiciel uprawnionej instytucji poweźmie podejrzenie stosowania przemocy domowej albo gdy zgłoszenia dokona świadek.

Wbrew częstemu uproszczeniu, Niebieska Karta nie oznacza jedynie „nadzoru dzielnicowego”. W procedurę zaangażowany jest zespół interdyscyplinarny i grupa diagnostyczno-pomocowa. Mogą być podejmowane działania wobec osoby doznającej przemocy i wobec osoby stosującej przemoc, w tym opracowanie planu pomocy, kierowanie do specjalistów, monitorowanie sytuacji, a w razie potrzeby zawiadomienie organów ścigania. Szerzej wyjaśniamy, na czym polega Niebieska Karta oraz kiedy można dążyć do jej zakończenia.

Procedura może zostać zakończona, gdy ustanie przemoc domowa i istnieje uzasadnione przypuszczenie, że zaprzestano dalszego stosowania przemocy, albo gdy stwierdzono brak zasadności podejmowania działań. Po zakończeniu procedury wobec osób uczestniczących w procedurze prowadzi się jeszcze działania monitorujące przez 9 miesięcy.

Jeżeli istnieje zagrożenie życia lub zdrowia, sama Niebieska Karta może nie wystarczyć. W takiej sytuacji możliwe są również środki ochronne, np. policyjny nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania albo zakaz wstępu w określone miejsca. Niezależnie od tego można żądać ochrony w postępowaniu cywilnym lub karnym, zależnie od okoliczności.

Czego nie robić, gdy sprawca obiecuje poprawę?

Obietnica leczenia, przeprosiny i deklaracja zmiany mogą mieć znaczenie, ale nie powinny prowadzić do działań sprzecznych z prawdą albo z bezpieczeństwem rodziny. Pokrzywdzony nie powinien ukrywać kolejnych incydentów, wycofywać prawdziwych zeznań, godzić się na presję ze strony sprawcy ani rezygnować z dowodów, które mogą być potrzebne, gdy sytuacja znowu się pogorszy.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to opisanie organom rzeczywistej sytuacji: co się wydarzyło, co zmieniło się po interwencji, jakie obowiązki sprawca już wykonuje i jakie warunki są konieczne, aby domownicy byli bezpieczni. Jeżeli w sprawie występuje alkohol, warto domagać się udokumentowanej terapii, powstrzymania od nadużywania alkoholu i realnej kontroli wykonywania tych obowiązków.

FAQ

Czy mogę wycofać zawiadomienie o znęcaniu się?

Możesz złożyć pismo z aktualnym stanowiskiem, ale nie możesz skutecznie zakończyć sprawy samym cofnięciem zawiadomienia. Art. 207 K.k. jest ścigany z urzędu, dlatego decyzję o dalszym prowadzeniu lub zakończeniu postępowania podejmuje prokurator albo sąd.

Czy mogę zmienić wcześniejsze zeznania?

Możesz złożyć zeznania uzupełniające albo sprostować pomyłkę, ale tylko zgodnie z prawdą. Nie wolno odwoływać prawdziwych zeznań wyłącznie po to, aby sprawca uniknął odpowiedzialności.

Czy leczenie alkoholizmu wystarczy, żeby sprawa została umorzona?

Samo podjęcie leczenia nie wystarczy. Może być ważnym argumentem, ale sąd ocenia także wagę czynu, wcześniejszą karalność, bezpieczeństwo pokrzywdzonych, dowody oraz to, czy sprawca rzeczywiście realizuje terapię i zmienił zachowanie.

Czy warunkowe umorzenie oznacza, że nie będzie rozprawy?

Sprawa może zakończyć się na posiedzeniu sądu wyrokiem warunkowo umarzającym postępowanie, bez pełnej rozprawy dowodowej. Nie jest to jednak gwarantowane. Jeżeli oskarżony się sprzeciwi albo sąd uzna, że warunkowe umorzenie jest niezasadne, sprawa trafi na rozprawę.

Czy Niebieska Karta jest karą dla sprawcy?

Nie. Niebieska Karta jest procedurą pomocową i monitorującą, a nie karą ani wyrokiem. Może jednak prowadzić do działań wobec osoby stosującej przemoc, w tym skierowania do programów korekcyjno-edukacyjnych lub zawiadomienia organów ścigania.

Czy sąd może nakazać sprawcy terapię albo zakazać kontaktu?

Tak. Przy warunkowym umorzeniu sąd może nałożyć obowiązki, które mają chronić pokrzywdzonego i zapobiec powrotowi przemocy, m.in. terapię, powstrzymanie się od nadużywania alkoholu, dozór kuratora, zakaz kontaktowania się lub zbliżania.

Podsumowanie

W sprawie o znęcanie się nad rodziną nie da się po prostu „cofnąć” postępowania, ponieważ jest ono prowadzone z urzędu. Pokrzywdzony może jednak przekazać prokuratorowi lub sądowi swoje aktualne stanowisko, poprzeć warunkowe umorzenie i wskazać obowiązki, które powinny zostać nałożone na sprawcę. Kluczowe jest, aby nie składać nieprawdziwych oświadczeń i nie rezygnować z ochrony, jeżeli przemoc nadal się powtarza albo istnieje realne zagrożenie.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 207, art. 66–68 – ISAP
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 336 i art. 341–342 – ISAP
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 9d i art. 9h – ISAP
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” – Dziennik Ustaw
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności przepisy o nakazach i zakazach stosowanych przy przemocy domowej – ISAP
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2003 r., IV KKN 312/99.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.