Zatarcie skazania za jazdę pod wpływem alkoholu

Czym jest zatarcie skazania i co zmienia w KRK?

Zatarcie skazania jest instytucją prawa karnego, która tworzy fikcję prawną niekaralności. Zgodnie z art. 106 Kodeksu karnego z chwilą zatarcia skazania uważa się je za niebyłe, a wpis o skazaniu usuwa się z rejestru skazanych. Dla osoby skazanej oznacza to przede wszystkim możliwość uzyskania zaświadczenia o niekaralności, w którym nie powinien figurować zatarty wyrok.

Krajowy Rejestr Karny gromadzi m.in. dane o osobach prawomocnie skazanych za przestępstwa i przestępstwa skarbowe, o osobach, wobec których prawomocnie warunkowo umorzono postępowanie, a także o niektórych innych kategoriach osób wskazanych w ustawie o Krajowym Rejestrze Karnym. Po zatarciu skazania wpis dotyczący wyroku skazującego powinien zostać usunięty z KRK.

Nie oznacza to jednak, że historia faktyczna przestaje istnieć. Zatarcie nie kasuje samego zdarzenia, akt sprawy ani wszystkich informacji, które mogą być przetwarzane w innych rejestrach na odrębnych podstawach prawnych. Dlatego czym innym jest status osoby niekaranej w KRK, a czym innym np. usunięcie danych z kartoteki policyjnej.

Jazda po alkoholu a rodzaj odpowiedzialności

Przed ustaleniem terminu zatarcia trzeba najpierw sprawdzić, za jaki czyn zapadł wyrok. Prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości stanowi przestępstwo z art. 178a K.k. Stan nietrzeźwości zaczyna się zasadniczo powyżej 0,5 promila alkoholu we krwi albo powyżej 0,25 mg alkoholu w 1 dm³ wydychanego powietrza.

Inaczej wygląda prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie po użyciu alkoholu, które co do zasady stanowi wykroczenie z art. 87 Kodeksu wykroczeń. Ma to znaczenie m.in. przy ocenie wpisów w KRK, karalności i wymogów zawodowych; szerzej omawia to materiał o tym, jak traktowana jest jazda po alkoholu jako wykroczenie a zatrudnienie.

W sprawach dotyczących kierowców bardzo ważny jest również zakaz prowadzenia pojazdów. Zgodnie z art. 42 K.k. sąd może albo musi orzec zakaz prowadzenia pojazdów w określonych przypadkach, w tym przy przestępstwach komunikacyjnych związanych z alkoholem. Jeżeli taki zakaz został orzeczony, wpływa on na moment zatarcia skazania.

Kiedy następuje zatarcie skazania za jazdę pod wpływem alkoholu?

Termin zatarcia zależy od rodzaju kary i od tego, czy wszystkie środki orzeczone w wyroku zostały wykonane. Nie liczy się go wyłącznie od daty ogłoszenia wyroku. Znaczenie ma przede wszystkim prawomocność orzeczenia, wykonanie kary, zakończenie okresu próby, zapłata grzywny, odbycie kary ograniczenia wolności oraz wykonanie środka karnego, np. zakazu prowadzenia pojazdów. Jeżeli nie masz pewności, od kiedy liczyć skutki wyroku, pomocny może być materiał o tym, po jakim czasie uprawomocnia się wyrok.

Najczęstsze terminy są następujące:

• kara pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania – skazanie ulega zatarciu z mocy prawa co do zasady z upływem roku od zakończenia okresu próby, chyba że przeszkodą jest niewykonana grzywna, środek karny, przepadek, środek kompensacyjny albo środek zabezpieczający;
• grzywna – zatarcie następuje z mocy prawa po roku od wykonania, darowania albo przedawnienia wykonania kary;
• kara ograniczenia wolności – zatarcie następuje z mocy prawa po 3 latach od wykonania, darowania albo przedawnienia wykonania kary;
• kara pozbawienia wolności – zatarcie następuje zasadniczo po 10 latach od wykonania, darowania albo przedawnienia wykonania kary;
• odstąpienie od wymierzenia kary – zatarcie następuje po roku od wydania prawomocnego orzeczenia.

Jeżeli wymierzona kara pozbawienia wolności nie przekraczała 3 lat, sąd może na wniosek skazanego zarządzić zatarcie już po upływie 5 lat, o ile skazany w tym czasie przestrzegał porządku prawnego. W praktyce oznacza to, że wcześniejsze zatarcie na wniosek skazanego dotyczy przede wszystkim kar pozbawienia wolności spełniających ustawowe warunki.

Zakaz prowadzenia pojazdów a wykreślenie skazania z KRK

W sprawach o jazdę po alkoholu szczególnie często obok kary pojawia się zakaz prowadzenia pojazdów. To środek karny, a przepisy wyraźnie wskazują, że zatarcie skazania nie może nastąpić przed wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania środka karnego. Jeżeli więc grzywna została zapłacona szybko, ale zakaz prowadzenia pojazdów trwał jeszcze kilka lat, zatarcie nie nastąpi po samym upływie roku od zapłaty grzywny.

Podobna zasada dotyczy przepadku, środka kompensacyjnego, np. obowiązku naprawienia szkody, oraz środka zabezpieczającego. W praktyce trzeba więc sprawdzić cały wyrok, a nie tylko główną karę. Częstym błędem jest liczenie terminu zatarcia od dnia wydania wyroku, mimo że zakaz prowadzenia pojazdów albo inny obowiązek nie został jeszcze wykonany.

Kiedy zatarcie skazania nie nastąpi mimo upływu czasu?

Zatarcie skazania może być zablokowane, jeżeli nie wykonano środka karnego, przepadku, środka kompensacyjnego albo środka zabezpieczającego. W praktyce dotyczy to np. niewykonanego zakazu prowadzenia pojazdów, niezapłaconej grzywny albo niewykonanego obowiązku naprawienia szkody.

Znaczenie ma także art. 108 K.k. Jeżeli sprawca został skazany za dwa lub więcej przestępstw niepozostających w zbiegu albo po rozpoczęciu biegu terminu do zatarcia ponownie popełnił przestępstwo, dopuszczalne jest tylko jednoczesne zatarcie wszystkich skazań. W takiej sytuacji nie zawsze wystarczy, że termin dla jednego wyroku już upłynął.

Istnieje również szczególny wyjątek z art. 106a K.k. Nie podlega zatarciu skazanie na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za określone przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jeżeli pokrzywdzony był małoletnim poniżej 15 lat. Ten wyjątek nie jest typowy dla spraw o jazdę po alkoholu, ale pokazuje, że nie każde skazanie podlega zatarciu na zasadach ogólnych.

Zatarcie może też nastąpić z mocy prawa wtedy, gdy według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zabroniony pod groźbą kary. W sprawach drogowych zwykle nie jest to podstawowy mechanizm, ale warto pamiętać, że przepisy przejściowe i zmiany ustaw mogą mieć znaczenie w konkretnych stanach faktycznych.

Czy po zatarciu można powiedzieć w sądzie, że nie było się karanym?

Jeżeli skazanie rzeczywiście uległo zatarciu, osoba skazana może co do zasady twierdzić, że jest osobą niekaraną. Dotyczy to również typowych pytań o karalność w sądzie, u pracodawcy albo przy składaniu oświadczeń, jeżeli pytanie dotyczy ogólnego statusu karalności, a nie szczególnego wyjątku wynikającego z odrębnej ustawy.

W sprawach o ponowną jazdę w stanie nietrzeźwości ma to bardzo praktyczne znaczenie. Jeżeli wcześniejsze skazanie za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości uległo zatarciu, nie powinno być traktowane jako wcześniejsze skazanie uzasadniające surowszą odpowiedzialność z art. 178a § 4 K.k. Takie stanowisko wynika również z orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego wpływu zatarcia na ocenę uprzedniej karalności sprawcy.

Trzeba jednak odróżnić pytanie o karalność od pytania o konkretne fakty. Zatarcie skazania nie daje prawa do składania fałszywych zeznań co do zdarzeń, które są przedmiotem dowodu i mają znaczenie w danej sprawie. Jeżeli sąd pyta nie o status osoby karanej, lecz o konkretne okoliczności faktyczne, odpowiedź wymaga ostrożności i powinna odnosić się do zakresu pytania.

Czy zatarcie usuwa wszystkie skutki dawnego wyroku?

Zatarcie skazania wywołuje bardzo silny skutek w sferze prawa karnego i statusu niekaralności, ale nie usuwa z rzeczywistości samego zdarzenia ani wydanego kiedyś wyroku. Sąd Najwyższy wskazywał, że zatarcie skazania tworzy fikcję niekaralności, lecz nie niweczy faktu popełnienia czynu ani istnienia orzeczenia. Może to mieć znaczenie zwłaszcza w innych postępowaniach, np. cywilnych, w których pojawia się problem skutków prawomocnego wyroku skazującego.

Dlatego w zwykłym zaświadczeniu o niekaralności zatarty wyrok nie powinien być widoczny, ale w szczególnych sytuacjach prawnych samo dawne zdarzenie może nadal mieć znaczenie dowodowe lub faktyczne. Jeżeli sprawa dotyczy uprawnień zawodowych, służb mundurowych, pozwoleń albo postępowań odszkodowawczych, warto sprawdzić nie tylko przepisy Kodeksu karnego, lecz także przepisy szczególne regulujące daną procedurę.

Jak sprawdzić, czy skazanie zostało zatarte?

Najprostszym praktycznym sposobem jest uzyskanie informacji z Krajowego Rejestru Karnego. Jeżeli skazanie uległo zatarciu i nie ma innych wpisów, w zaświadczeniu o niekaralności nie powinno być informacji o dawnym wyroku. Gdy wpis nadal figuruje mimo upływu terminów, trzeba sprawdzić, czy nie ma niewykonanego środka karnego, kilku skazań albo innych przeszkód.

W razie wątpliwości należy sięgnąć do wyroku, informacji o jego prawomocności, postanowień wykonawczych oraz dokumentów potwierdzających wykonanie kary lub środka karnego. Przy wyrokach sprzed wielu lat problemem bywa brak dokumentów, dlatego czasem konieczne jest uzyskanie odpisu orzeczenia z sądu albo analiza akt wykonawczych.

FAQ

Czy po zatarciu skazania mogę powiedzieć, że nie byłem karany?

Tak, jeżeli skazanie rzeczywiście uległo zatarciu, można co do zasady twierdzić, że jest się osobą niekaraną. Dotyczy to zwłaszcza ogólnych pytań o karalność i zaświadczenia z KRK.

Czy zakaz prowadzenia pojazdów wydłuża czas do zatarcia?

Tak. Zakaz prowadzenia pojazdów jest środkiem karnym. Zatarcie skazania nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania, nawet jeśli sama grzywna została już zapłacona.

Kiedy zaciera się wyrok w zawieszeniu?

Obecnie skazanie na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania zaciera się z mocy prawa co do zasady po roku od zakończenia okresu próby. Jeżeli orzeczono dodatkowo grzywnę, środek karny albo środek kompensacyjny, muszą one zostać wykonane.

Czy zatarcie skazania usuwa wpis z Krajowego Rejestru Karnego?

Tak. Skutkiem zatarcia jest usunięcie wpisu o skazaniu z rejestru skazanych. Jeżeli mimo upływu terminu wpis nadal widnieje w KRK, trzeba sprawdzić, czy nie ma niewykonanego środka karnego, kilku skazań albo innych przeszkód.

Czy dawne zatarte skazanie może zaostrzyć odpowiedzialność za kolejną jazdę po alkoholu?

Co do zasady nie. Jeżeli wcześniejsze skazanie za jazdę w stanie nietrzeźwości zostało zatarte, nie powinno być traktowane jako wcześniejsze skazanie uzasadniające odpowiedzialność z art. 178a § 4 K.k.

Czy muszę składać wniosek o zatarcie skazania?

W wielu przypadkach zatarcie następuje z mocy prawa, czyli bez wniosku. Wniosek jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy skazany chce uzyskać wcześniejsze zatarcie kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej 3 lat po upływie 5 lat i spełnia pozostałe warunki ustawowe.

Podsumowanie

Zatarcie skazania za jazdę pod wpływem alkoholu pozwala po spełnieniu ustawowych warunków wrócić do statusu osoby niekaranej. Najważniejsze jest prawidłowe ustalenie rodzaju kary, daty zakończenia okresu próby, wykonania zakazu prowadzenia pojazdów oraz ewentualnych innych wyroków. Dopiero po sprawdzeniu tych elementów można bezpiecznie ocenić, czy wpis powinien zostać usunięty z KRK i czy na pytanie o karalność można odpowiedzieć, że nie było się karanym.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym - Dz.U. 2000 nr 50 poz. 580
3. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń - Dz.U. 1971 nr 12 poz. 114
4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2015 r., I CSK 893/14
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2019 r., III KK 47/19

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.