Przedawnienie obowiązku naprawienia szkody z art. 46 K.k.

Przykładowo: w wynajętym na nazwisko pana Adama pokoju hotelowym powstała szkoda na kwotę 7000 zł. Zdarzenie miało miejsce 11 lat temu, a postępowanie przez długi czas było zawieszone. W tym roku pan Adam został zatrzymany i otrzymał wyrok obejmujący grzywnę oraz obowiązek naprawienia szkody. Pytanie brzmi: czy po tylu latach pokrzywdzony nadal może żądać zapłaty?

Odpowiedź zależy od tego, o jakim przedawnieniu mówimy. Czym innym jest przedawnienie karalności przestępstwa, czym innym przedawnienie wykonania kary albo środka kompensacyjnego, a jeszcze czym innym przedawnienie roszczenia cywilnego. W sprawach takich jak szkoda w hotelu, kradzież, zniszczenie mienia czy oszustwo trzeba te pojęcia wyraźnie rozdzielić.

Czy obowiązek naprawienia szkody z art. 46 K.k. się przedawnia?

Tak. Obowiązek naprawienia szkody orzeczony na podstawie art. 46 K.k. może się przedawnić, ale termin nie biegnie od dnia powstania szkody. Co do zasady liczy się go od dnia uprawomocnienia się wyroku skazującego.

Aktualne brzmienie art. 46 § 1 K.k. stanowi, że w razie skazania sąd może orzec, a na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej orzeka, stosując przepisy prawa cywilnego, obowiązek naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przestępstwem albo zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Przepisów prawa cywilnego o możliwości zasądzenia renty nie stosuje się.

Od 1 lipca 2015 r. obowiązek naprawienia szkody z art. 46 K.k. jest kwalifikowany jako środek kompensacyjny. Ma to znaczenie dla terminu przedawnienia wykonania, bo zastosowanie znajduje art. 103 § 2 K.k.

Zobacz również: niewykonanie obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienie po więzieniu

Termin 10 lat od uprawomocnienia się wyroku

Zgodnie z art. 103 § 1 pkt 3 K.k. nie można wykonać kary, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku skazującego upłynęło 10 lat w razie skazania na inną karę niż kara pozbawienia wolności. Natomiast art. 103 § 2 K.k. nakazuje odpowiednio stosować ten termin do środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku.

W praktyce oznacza to, że obowiązek naprawienia szkody z art. 46 K.k. przedawnia się co do wykonania po 10 latach od uprawomocnienia się wyroku skazującego. Nie jest więc prawidłowe liczenie tego terminu od dnia samego zdarzenia, np. od dnia uszkodzenia pokoju hotelowego.

Jeżeli pan Adam został skazany dopiero teraz, a wyrok dopiero teraz się uprawomocnił albo dopiero się uprawomocni, sam fakt, że szkoda powstała 11 lat temu, nie wystarczy do uchylenia się od obowiązku zapłaty na podstawie art. 46 K.k. Inaczej ocenia się natomiast pytanie, czy w ogóle można było jeszcze skazać sprawcę. To dotyczy przedawnienia samego przestępstwa, a nie przedawnienia obowiązku już orzeczonego w prawomocnym wyroku.

Środek kompensacyjny a roszczenie cywilne

W starszych omówieniach można spotkać informację o 15-letnim terminie albo o 10-letnim terminie roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem. Aktualnie wymaga to doprecyzowania.

Po pierwsze, art. 103 § 2 K.k. odsyła do 10-letniego terminu z art. 103 § 1 pkt 3 K.k. dla środków kompensacyjnych. Ten termin jest najważniejszy, gdy mówimy o wykonaniu obowiązku naprawienia szkody orzeczonego w wyroku karnym na podstawie art. 46 K.k.

Po drugie, art. 125 § 1 K.c. przewiduje obecnie, że roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem sądu polubownego albo zatwierdzoną ugodą przedawnia się z upływem 6 lat, a świadczenia okresowe należne w przyszłości przedawniają się po 3 latach. Ten przepis ma znaczenie przy klasycznych roszczeniach cywilnych, ale przy przedawnieniu wykonania środka kompensacyjnego z art. 46 K.k. pierwszeństwo ma regulacja karna.

Sąd Najwyższy wskazywał, że art. 103 K.k. reguluje termin przedawnienia wykonania obowiązku naprawienia szkody jako rozwiązanie szczególne wobec cywilnoprawnych terminów przedawnienia egzekwowania roszczeń odszkodowawczych. Dlatego w typowej sprawie z art. 46 K.k. nie należy automatycznie przyjmować 6-letniego terminu z art. 125 K.c.

Warto też pamiętać, że jeżeli sąd karny zasądził tylko część szkody, art. 46 § 3 K.k. pozwala dochodzić niezaspokojonej części roszczenia w drodze postępowania cywilnego. Wtedy znaczenie mogą mieć przepisy Kodeksu cywilnego, w tym terminy dotyczące szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym albo przestępstwem.

Czy pokrzywdzony może prowadzić egzekucję?

Obowiązek naprawienia szkody orzeczony w wyroku karnym może być podstawą egzekucji po nadaniu klauzuli wykonalności. Pokrzywdzony nie musi wytaczać osobnego powództwa o tę samą kwotę, jeżeli została ona już prawomocnie zasądzona w wyroku karnym.

W sprawie pana Adama kluczowe jest więc to, kiedy wyrok się uprawomocnił i czy obejmuje konkretną kwotę szkody. Jeżeli wyrok jest świeży, argument, że szkoda powstała 11 lat wcześniej, zasadniczo nie blokuje wykonania obowiązku naprawienia szkody. Inaczej mogłoby być, gdyby chodziło o ocenę, czy karalność czynu nie ustała jeszcze przed skazaniem.

Zobacz również: przedawnienie kary za przestępstwo przeciwko mieniu

Co z niewykonaniem obowiązku i zatarciem skazania?

Brak zapłaty zasądzonej kwoty może mieć znaczenie nie tylko dla egzekucji komorniczej. W praktyce niewykonany obowiązek naprawienia szkody albo nawiązka mogą wpływać również na ocenę sytuacji skazanego przy zatarciu skazania. Dlatego osoba skazana powinna sprawdzić, czy obowiązek nadal jest wykonalny i czy jego wykonanie jest warunkiem uporządkowania sytuacji prawnej.

Jeżeli problem dotyczy tego, czy niezapłacona szkoda blokuje albo opóźnia zatarcie, warto odróżnić przedawnienie wykonania środka kompensacyjnego od skutków wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym. Szerzej opisuje to omówienie dotyczące tego, jaki jest wpływ niezapłaconej szkody na zatarcie skazania.

Jak liczyć termin w praktyce?

Najbezpieczniej przyjąć następującą kolejność analizy:

1. ustalić, czy obowiązek został orzeczony na podstawie art. 46 K.k., czy jako obowiązek probacyjny przy warunkowym umorzeniu albo warunkowym zawieszeniu kary;
2. sprawdzić datę uprawomocnienia się wyroku, a nie tylko datę popełnienia czynu;
3. ustalić, czy sąd określił termin zapłaty albo sposób wykonania obowiązku;
4. sprawdzić, czy pokrzywdzony uzyskał klauzulę wykonalności i prowadził egzekucję;
5. oddzielić zarzut przedawnienia wykonania środka kompensacyjnego od zarzutu przedawnienia karalności przestępstwa.

W sprawie opisanej na początku artykułu pan Adam nie powinien zakładać, że 11 lat od zdarzenia automatycznie zwalnia go z zapłaty. Jeżeli wyrok skazujący zapadł obecnie i jest prawomocny, obowiązek naprawienia szkody jest co do zasady wykonalny. Ewentualne argumenty trzeba opierać na konkretnych datach i rodzaju zarzucanego czynu.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce działa różnica między datą czynu, datą prawomocnego wyroku i terminem wykonania obowiązku naprawienia szkody.

FAQ

Czy obowiązek naprawienia szkody z art. 46 K.k. przedawnia się po 15 latach?

Aktualnie nie jest to prawidłowe ogólne założenie. Wykonanie środka kompensacyjnego z art. 46 K.k. należy co do zasady oceniać przez art. 103 § 2 K.k., który odsyła do 10-letniego terminu z art. 103 § 1 pkt 3 K.k.

Od kiedy biegnie termin przedawnienia obowiązku naprawienia szkody?

Co do zasady od dnia uprawomocnienia się wyroku skazującego, w którym orzeczono obowiązek naprawienia szkody. Sama data powstania szkody nie jest wystarczająca do obliczenia tego terminu.

Czy po 11 latach od zdarzenia sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody?

Może, jeżeli nie doszło do przedawnienia karalności przestępstwa i istnieją podstawy do skazania. To trzeba ocenić według rodzaju czynu, zagrożenia karą, dat procesowych i ewentualnego przedłużenia terminów przedawnienia karalności.

Czy art. 125 K.c. daje 6 lat na egzekucję obowiązku z wyroku karnego?

Art. 125 K.c. przewiduje 6-letni termin dla roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem, ale przy obowiązku naprawienia szkody orzeczonym jako środek kompensacyjny z art. 46 K.k. zasadnicze znaczenie ma art. 103 K.k. jako regulacja szczególna.

Czy pokrzywdzony musi pozywać skazanego w sądzie cywilnym?

Nie, jeżeli wyrok karny już zasądza konkretny obowiązek naprawienia szkody. Wtedy po uzyskaniu klauzuli wykonalności możliwa jest egzekucja. Pozew cywilny może być potrzebny co do tej części szkody, której wyrok karny nie objął.

Podsumowanie

Obowiązek naprawienia szkody z art. 46 K.k. nie znika tylko dlatego, że od zdarzenia minęło wiele lat. Dla wykonania prawomocnego wyroku najważniejsza jest data jego uprawomocnienia. Aktualnie środek kompensacyjny z art. 46 K.k. przedawnia się co do wykonania zasadniczo po 10 latach od prawomocności wyroku, a nie po 15 latach i nie automatycznie po 6 latach z art. 125 K.c.

W sprawach wieloletnich trzeba jednak uważać na kilka różnych terminów: przedawnienie karalności przestępstwa, przedawnienie wykonania kary, przedawnienie wykonania środka kompensacyjnego oraz cywilne przedawnienie roszczeń. Dopiero analiza konkretnego wyroku i dat pozwala ocenić, czy zarzut przedawnienia może być skuteczny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 46 i art. 103 - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, art. 125 i art. 442¹ - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z 22 lutego 2019 r., IV CSK 597/17 - orzeczenie SN

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.