Wypadek spowodowany przez psa – odszkodowanie i zadośćuczynienie

Odpowiedzialność właściciela psa za wypadek drogowy

Jeżeli pies wtargnął na jezdnię lub ścieżkę rowerową i doprowadził do wywrotki albo kolizji, osoba odpowiedzialna za zwierzę może ponosić odpowiedzialność za skutki zdarzenia. Najczęściej zastosowanie mają przepisy prawa cywilnego dotyczące szkód wyrządzonych przez zwierzęta.

Zgodnie z art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego ten, kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie szkody, niezależnie od tego, czy zwierzę znajdowało się pod jego nadzorem, zabłąkało się lub uciekło. Może jednak uwolnić się od odpowiedzialności na tej podstawie, jeżeli wykaże, że ani on, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie ponoszą winy.

Nie oznacza to, że poszkodowany musi najpierw udowodnić konkretne zaniedbanie właściciela. Art. 431 § 1 K.c. wprowadza wzruszalne domniemanie winy w nadzorze nad zwierzęciem, określane jako culpa in custodiendo. Taką wykładnię potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Poszkodowany powinien wykazać przede wszystkim:

• że doszło do określonego zdarzenia z udziałem psa,
• że poniósł szkodę majątkową lub doznał uszkodzenia ciała albo rozstroju zdrowia,
• że pomiędzy zachowaniem zwierzęcia a powstałą szkodą istnieje adekwatny związek przyczynowy,
• że szkoda wynikała z samoistnego zachowania zwierzęcia, nad którym pieczę sprawowała osoba, wobec której kierowane jest roszczenie.

Odpowiedzialność nie musi obciążać wyłącznie formalnego właściciela psa. Znaczenie ma to, kto faktycznie zwierzę chowa lub się nim posługuje. Samo wpisanie danej osoby jako właściciela nie przesądza jeszcze wszystkich przesłanek odpowiedzialności.

Osoba chowająca psa może bronić się przed roszczeniem przez przedstawienie dowodów obalających domniemanie winy, także w odniesieniu do osób, za które odpowiada. Samo twierdzenie, że pies uciekł niespodziewanie, nie wystarcza automatycznie do zwolnienia z odpowiedzialności. Trzeba zbadać przyczynę ucieczki, sposób zabezpieczenia zwierzęcia i rzeczywiste okoliczności zdarzenia.

Art. 431 K.c. dotyczy szkody wynikającej z samoistnego zachowania zwierzęcia, na przykład jego nagłego wybiegnięcia na drogę. Jeżeli natomiast człowiek świadomie kieruje zachowaniem psa i wykorzystuje go jako narzędzie własnego działania, odpowiedzialność należy oceniać na innych podstawach, w szczególności według art. 415 K.c.

Zawiadomienie policji i zabezpieczenie dowodów

Po wypadku należy zadbać przede wszystkim o bezpieczeństwo uczestników zdarzenia, udzielenie pomocy poszkodowanym oraz zabezpieczenie materiału dowodowego. Jeżeli występuje zagrożenie życia lub zdrowia, trzeba wezwać odpowiednie służby ratunkowe.

Duże znaczenie mają:

• dane właściciela psa lub osoby sprawującej nad nim pieczę,
• dane kontaktowe świadków oraz ich relacje o przebiegu zdarzenia,
• dokumentacja medyczna, wyniki badań i zalecenia lekarskie,
• zdjęcia miejsca zdarzenia, obrażeń oraz uszkodzeń pojazdu lub innych rzeczy,
• nagrania monitoringu miejskiego, sklepowego lub prywatnego,
• rachunki, faktury i dokumenty potwierdzające poniesione wydatki.

Jeżeli właściciel psa odmawia podania danych, nie chce złożyć oświadczenia lub kwestionuje przebieg zdarzenia, warto zgłosić sprawę policji. Zgłoszenie jest szczególnie uzasadnione w razie obrażeń ciała albo podejrzenia popełnienia wykroczenia lub przestępstwa.

Funkcjonariusze mogą ustalić uczestników i świadków zdarzenia, przeprowadzić odpowiednie czynności oraz sporządzić dokumentację przydatną w późniejszym postępowaniu. Samo zgłoszenie sprawy nie przesądza jednak o odpowiedzialności cywilnej właściciela psa ani o przyznaniu odszkodowania.

Monitoring jako bardzo przydatny dowód

Monitoring miejski, sklepowy lub prywatny często okazuje się jednym z najważniejszych dowodów w sprawach dotyczących nagłego wtargnięcia psa na drogę. Nagranie może potwierdzić tor ruchu zwierzęcia, reakcję kierującego pojazdem, sposób nadzorowania psa oraz rzeczywisty przebieg wypadku.

Nie zawsze konieczne jest bezpośrednie zderzenie ze zwierzęciem. Nagranie może wykazać również, że gwałtowny manewr wykonany w celu uniknięcia kontaktu z psem doprowadził do przewrócenia motocykla lub roweru.

W praktyce bardzo ważny jest szybki kontakt z administratorem monitoringu, ponieważ nagrania bywają automatycznie nadpisywane już po kilku dniach. Warto więc niezwłocznie wystąpić o zabezpieczenie nagrania z monitoringu. Należy wskazać możliwie dokładną datę, godzinę, miejsce i opis zdarzenia.

Administrator może mieć ograniczenia dotyczące bezpośredniego udostępnienia nagrania osobie prywatnej, zwłaszcza gdy materiał zawiera wizerunki innych osób. Dlatego oprócz samodzielnego wniosku o zabezpieczenie warto poinformować policję o istnieniu nagrania i wskazać miejsce jego przechowywania.

Odpowiedzialność wykroczeniowa właściciela psa

Oprócz odpowiedzialności cywilnej osoba trzymająca psa może odpowiadać za wykroczenie. W tym zakresie należy odróżnić dwie sytuacje przewidziane w art. 77 Kodeksu wykroczeń.

Art. 77 § 1 K.w. – niezachowanie środków ostrożności

Zgodnie z art. 77 § 1 K.w. osoba, która nie zachowuje zwykłych lub nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1000 zł albo karze nagany.

Chodzi zarówno o środki ostrożności wynikające z konkretnych przepisów, jak i o zwykłe zasady bezpiecznego postępowania ze zwierzęciem w danych okolicznościach. Znaczenie mogą mieć między innymi sposób prowadzenia psa, zabezpieczenie ogrodzenia, obecność innych osób oraz obowiązujące na danym terenie przepisy.

Samo ustalenie, że pies znajdował się bez smyczy, nie oznacza automatycznie popełnienia wykroczenia w każdych okolicznościach. Trzeba ustalić, jakie środki ostrożności były wymagane i czy rzeczywiście zostały naruszone.

Art. 77 § 2 K.w. – pies stwarzający niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia

Art. 77 § 2 K.w. przewiduje odrębny, surowiej zagrożony wariant wykroczenia. Ma zastosowanie, gdy niezachowanie środków ostrożności, o którym mowa w § 1, dotyczy zwierzęcia, które swoim zachowaniem stwarza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka.

Za takie wykroczenie grozi kara ograniczenia wolności, grzywny albo nagany. Ponieważ § 2 nie przewiduje odrębnej maksymalnej wysokości grzywny, stosuje się ogólne granice określone w art. 24 § 1 K.w. – co do zasady od 20 do 5000 zł.

W przypadku psa, którego zachowanie doprowadziło do przewrócenia motocyklisty, złamania ręki przez dziecko lub stworzenia realnego zagrożenia poważnym urazem, należy rozważyć zastosowanie § 2, a nie ograniczać ocenę wyłącznie do § 1. Sam fakt powstania obrażeń nie zastępuje jednak analizy wszystkich znamion wykroczenia.

Odpowiedzialność za wykroczenie i odpowiedzialność cywilna to dwa odrębne zagadnienia. Ukaranie grzywną nie powoduje samo przez się wypłaty odszkodowania, a brak ukarania nie wyklucza dochodzenia roszczeń cywilnych.

Jeżeli zdarzenie spowodowało obrażenia ciała, okoliczności mogą uzasadniać również odrębną ocenę pod kątem przepisów Kodeksu karnego. Nie każdy uraz oznacza jednak popełnienie przestępstwa. Kwalifikacja zależy od ustalenia zachowania konkretnej osoby, jej winy, skutków zdarzenia i pozostałych znamion ustawowych.

Jakiego odszkodowania można żądać?

Poszkodowany może dochodzić naprawienia szkody pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z wypadkiem. Zakres roszczeń zależy od tego, czy doszło wyłącznie do uszkodzenia mienia, czy również do uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia.

Najczęściej roszczenia obejmują:

• koszty leczenia i rehabilitacji – wizyty lekarskie, badania, zabiegi, leki i niezbędną rehabilitację,
• koszty dojazdów i opieki – jeżeli są uzasadnione stanem zdrowia i następstwami wypadku,
• uszkodzone mienie – uzasadnione koszty naprawy motocykla, skutera, roweru, samochodu, telefonu lub innych rzeczy,
• utracone dochody – jeżeli poszkodowany wykaże, że wskutek wypadku rzeczywiście utracił określone zarobki lub inne korzyści, które mógłby osiągnąć,
• zadośćuczynienie – odpowiednią sumę za krzywdę wynikającą z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, obejmującą między innymi cierpienia fizyczne i psychiczne.

W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia podstawowe znaczenie mają art. 444 i 445 K.c. Art. 444 obejmuje między innymi koszty wynikłe z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. W uzasadnionych sytuacjach można żądać także wyłożenia z góry sumy potrzebnej na koszty leczenia, a przy spełnieniu ustawowych warunków – odpowiedniej renty, na przykład z powodu utraty zdolności do pracy, zwiększenia potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość.

Art. 445 § 1 K.c. pozwala natomiast dochodzić odpowiedniej sumy pieniężnej tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w przypadkach przewidzianych w art. 444 K.c. Nie ma jednej ustawowej stawki za złamaną rękę, uraz barku czy długotrwałe leczenie. Znaczenie mają rzeczywiste następstwa urazu, przebieg leczenia, czas cierpień oraz wpływ wypadku na życie poszkodowanego.

Jeżeli wystąpiła wyłącznie szkoda w mieniu, na przykład uszkodzenie roweru bez obrażeń ciała, co do zasady można dochodzić odszkodowania za tę szkodę, ale nie automatycznie zadośćuczynienia za sam stres związany ze zdarzeniem.

Czy zachowanie poszkodowanego może zmniejszyć odszkodowanie?

Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, zastosowanie może mieć art. 362 K.c. Przepis pozwala na odpowiednie zmniejszenie obowiązku naprawienia szkody stosownie do okoliczności, a zwłaszcza stopnia winy obu stron.

Przykładowo znaczenie może mieć ustalenie, czy kierujący pojazdem poruszał się z nadmierną prędkością albo wykonał manewr nieadekwatny do warunków. Nie oznacza to jednak, że samo przewrócenie się motocyklisty podczas próby ominięcia psa świadczy o jego przyczynieniu.

Przyczynienia nie wolno zakładać bez dowodów. Trzeba ocenić rzeczywiste zachowanie poszkodowanego i jego wpływ na powstanie lub rozmiar szkody. Sam zarzut podniesiony przez właściciela psa albo ubezpieczyciela nie wystarcza do automatycznego obniżenia świadczenia.

Ubezpieczenie OC właściciela psa i dochodzenie roszczeń

Jeżeli osoba odpowiedzialna za psa posiada ubezpieczenie OC w życiu prywatnym, możliwe jest uzyskanie świadczenia od ubezpieczyciela. Ochrona zależy jednak od zakresu konkretnej umowy, jej warunków, wyłączeń odpowiedzialności i sumy gwarancyjnej.

Nie każda polisa obejmuje wszystkie szkody spowodowane przez zwierzęta. Przed zgłoszeniem roszczenia warto ustalić, czy ubezpieczenie obejmuje odpowiedzialność związaną z posiadaniem psa oraz czy okoliczności zdarzenia nie podlegają wyłączeniu.

Poszkodowany powinien przedstawić opis zdarzenia, posiadane dowody oraz dokumenty potwierdzające wysokość żądanej kwoty. W przypadku szkód osobowych szczególnie przydatne są historia leczenia, rachunki i dokumenty opisujące następstwa zdrowotne.

Jeśli ubezpieczyciel odmówi wypłaty albo przyzna zbyt niską kwotę, można zakwestionować jego stanowisko i przedstawić dodatkowe dowody. Gdy polisa nie obejmuje zdarzenia lub sprawca nie ma odpowiedniego ubezpieczenia, roszczenia można kierować do osoby ponoszącej odpowiedzialność cywilną.

Przed podpisaniem ugody warto sprawdzić, czy obejmuje ona wszystkie znane roszczenia i jakie skutki wywoła w razie ujawnienia dalszych następstw zdrowotnych. Zbyt szerokie zrzeczenie się roszczeń może utrudnić dochodzenie dodatkowych świadczeń.

FAQ – dodatkowe pytania o wypadek spowodowany przez psa

Czy można żądać odszkodowania, jeśli nie doszło do potrącenia psa?

Tak. Bezpośredni kontakt pojazdu ze zwierzęciem nie jest konieczny. Jeżeli nagłe zachowanie psa doprowadziło do wywrotki lub kolizji i istnieje adekwatny związek przyczynowy ze szkodą, możliwe jest dochodzenie roszczeń.

Czy warto wzywać policję do takiego zdarzenia?

Tak, szczególnie gdy właściciel psa nie przyznaje się do odpowiedzialności, odmawia podania danych, doszło do obrażeń ciała albo zachodzi podejrzenie wykroczenia lub przestępstwa. W razie potrzeby udzielenia pilnej pomocy medycznej pierwszeństwo ma wezwanie służb ratunkowych.

Czy można dochodzić zadośćuczynienia za stres i ból?

Tak, jeżeli wypadek spowodował uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, a spełnione są pozostałe przesłanki odpowiedzialności. Zadośćuczynienie może obejmować cierpienia fizyczne i psychiczne. Samo zdenerwowanie bez prawnie relewantnej podstawy roszczenia nie daje jednak automatycznie prawa do świadczenia.

Czy właściciel psa zawsze odpowiada za szkodę?

Nie zawsze. Art. 431 § 1 K.c. przewiduje domniemanie winy w nadzorze, ale osoba chowająca zwierzę lub posługująca się nim może je obalić. Odpowiedzialność zależy również od wykazania szkody, związku przyczynowego oraz pozostałych przesłanek właściwej podstawy prawnej.

Czy brak mandatu dla właściciela psa oznacza brak prawa do odszkodowania?

Nie. Postępowanie w sprawie o wykroczenie oraz dochodzenie odszkodowania cywilnego służą innym celom. Brak mandatu lub odstąpienie od ukarania nie przesądza o braku odpowiedzialności cywilnej. Roszczenie należy ocenić na podstawie właściwych przepisów Kodeksu cywilnego i zgromadzonych dowodów.

Czy można domagać się pieniędzy za rehabilitację, której jeszcze nie rozpoczęto?

Tak, w odpowiednich okolicznościach. Art. 444 § 1 K.c. umożliwia żądanie wyłożenia z góry sumy potrzebnej na koszty leczenia. Konieczne jest jednak wykazanie, że planowane wydatki są uzasadnione następstwami urazu. Przydatne będą zalecenia lekarza, plan rehabilitacji i oszacowanie kosztów.