Podszywanie się pod firmę lub inną osobę – odpowiedzialność karna i odszkodowanie

Kiedy podszywanie się pod inną osobę wypełnia art. 190a § 2 K.k.?

Art. 190a § 2 Kodeksu karnego obejmuje podszywanie się pod inną osobę połączone z wykorzystaniem jej wizerunku, danych osobowych albo innych danych, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, jeżeli przez takie działanie sprawca wyrządza tej osobie szkodę majątkową lub osobistą. Za dokonanie tego czynu grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat, a ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

To ważna zmiana względem wcześniejszego brzmienia przepisu. Nie chodzi już o samo działanie w celu wyrządzenia szkody. Obecnie ustawodawca wymaga skutku: podszywanie się i wykorzystanie danych ma wyrządzić osobie, pod którą sprawca się podszywa, szkodę majątkową lub osobistą.

Dlatego trzeba ustalić nie tylko, czy ktoś użył cudzych danych, ale również czy rzeczywiście podszywał się pod konkretną osobę, jakie dane wykorzystał, jaka szkoda powstała i czy istnieje związek między tym działaniem a szkodą. Brak szkody oznacza, że nie doszło do dokonania czynu z art. 190a § 2 K.k.; w zależności od okoliczności zachowanie może jednak wymagać oceny jako usiłowanie albo z punktu widzenia innych przepisów.

Samo wielokrotne używanie cudzych danych nie powinno być też automatycznie utożsamiane ze stalkingiem z art. 190a § 1 K.k. Ten przepis ma własne znamiona, związane z uporczywym nękaniem, wzbudzeniem uzasadnionego poczucia zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnym naruszeniem prywatności.

Podszywanie się pod firmę – jakie przepisy mogą mieć zastosowanie?

Jeżeli sprawca używa wyłącznie nazwy spółki, logo, domeny, oznaczenia sklepu albo innego elementu identyfikującego przedsiębiorstwo, nie można automatycznie przyjmować art. 190a § 2 K.k. Trzeba sprawdzić, czy działanie narusza prawo do firmy, stanowi czyn nieuczciwej konkurencji, narusza prawa do znaku towarowego albo służy popełnieniu innego przestępstwa.

Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji chroni przedsiębiorcę m.in. przed oznaczeniem przedsiębiorstwa mogącym wprowadzać klientów w błąd co do jego tożsamości. Z kolei Kodeks cywilny przewiduje ochronę prawa do firmy przedsiębiorcy. W zależności od stanu faktycznego można żądać m.in. zaniechania działania, usunięcia jego skutków, odpowiedniego oświadczenia, naprawienia szkody albo wydania uzyskanych korzyści.

Jeżeli podszywanie się służy wyłudzaniu pieniędzy od klientów, trzeba osobno ocenić znamiona oszustwa z art. 286 K.k. Gdy wykorzystywane są nierzetelne dokumenty sprzedaży lub dane innego przedsiębiorcy, pomocne może być także omówienie spraw dotyczących fałszywych faktur i podszywania się pod kontrahenta.

Przy jednoosobowej działalności gospodarczej granica może być mniej oczywista, ponieważ firma osoby fizycznej obejmuje jej imię i nazwisko. Jeżeli sprawca nie tylko kopiuje oznaczenie działalności, lecz rzeczywiście przedstawia się jako konkretny przedsiębiorca i wykorzystuje jego dane identyfikacyjne, trzeba równolegle zbadać możliwość zastosowania art. 190a § 2 K.k.

W internecie podobny schemat często występuje przy fałszywych domenach, stronach płatności i wiadomościach wysyłanych rzekomo przez znaną firmę lub bank. W takich przypadkach zobacz również, jak wygląda podszywanie się pod firmę lub bank i zgłaszanie phishingu.

Jak zabezpieczyć dowody i ustalić sprawcę?

W sprawach internetowych dowód potrafi zniknąć po kilku godzinach. Najpierw warto zabezpieczyć materiał, a dopiero potem żądać usunięcia strony, profilu lub reklamy. Sama fotografia ekranu jest przydatna, ale znacznie lepiej zachować także dane pozwalające odtworzyć źródło i czas publikacji.

• zapisz pełne adresy URL, datę i godzinę oraz wykonaj zrzuty ekranu całej strony,
• zachowaj oryginalne wiadomości e-mail wraz z pełnymi nagłówkami, a nie tylko ich wydruk,
• zabezpiecz wiadomości z komunikatorów, identyfikatory profili i numery ogłoszeń lub reklam,
• zanotuj rejestratora domeny i operatora hostingu oraz zachowaj publicznie dostępne dane dotyczące domeny,
• zachowaj potwierdzenia przelewów, faktury, zamówienia i dane rachunków używanych przez sprawcę,
• poproś klientów lub kontrahentów o zachowanie otrzymanej korespondencji i jej załączników,
• udokumentuj konkretną szkodę: utracone kontrakty, koszty działań naprawczych, zwroty dla klientów lub inne mierzalne następstwa.

Partner biznesowy nie musi przekazać danych osoby trzeciej wyłącznie dlatego, że przedsiębiorca o nie poprosi. Może jednak zachować i przekazać organom ścigania korespondencję, którą sam otrzymał. Po złożeniu zawiadomienia Policja lub prokurator mogą w granicach swoich uprawnień procesowych pozyskiwać dane potrzebne do ustalenia sprawcy.

Jeżeli w grę wchodzi art. 190a § 2 K.k., w zawiadomieniu warto jednoznacznie wskazać, że pokrzywdzony wnosi o ściganie. Nie trzeba natomiast samodzielnie przesądzać kwalifikacji prawnej. Znacznie ważniejsze jest dokładne opisanie sposobu podszywania się, wykorzystanych danych, powstałej szkody i posiadanych dowodów.

Jak dochodzić odszkodowania i innych roszczeń?

Podstawa roszczeń zależy od tego, co zostało naruszone. Jeżeli mamy do czynienia z czynem nieuczciwej konkurencji, art. 18 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji pozwala przedsiębiorcy żądać m.in. zaniechania niedozwolonych działań, usunięcia ich skutków, odpowiedniego oświadczenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych oraz wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści.

Jeżeli naruszono prawo do firmy przedsiębiorcy, zastosowanie może mieć także art. 43¹⁰ Kodeksu cywilnego. Przy odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadach ogólnych znaczenie ma art. 415 K.c. i konieczność wykazania szkody, podstawy odpowiedzialności oraz związku przyczynowego. W sprawach gospodarczych trzeba oddzielić sam spadek obrotu od rzeczywistej szkody lub utraconych korzyści i wykazać je konkretnymi dokumentami.

W postępowaniu karnym pokrzywdzony może złożyć wniosek o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie na podstawie art. 46 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 49a Kodeksu postępowania karnego taki wniosek może zostać złożony aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Orzeczenie środka z art. 46 K.k. zakłada jednak odpowiedzialność za przestępstwo, którym wyrządzono daną szkodę lub krzywdę.

Poufne warunki współpracy handlowej nie muszą być rozpowszechniane szerzej, niż jest to potrzebne do dochodzenia roszczeń, ale nie można zastąpić dowodu szkody samym powołaniem się na tajemnicę przedsiębiorstwa. Jeżeli dokumenty zawierają poufne informacje, zakres ich przedstawienia i sposób ochrony trzeba dostosować do konkretnego postępowania.

FAQ

Czy podszywanie się pod firmę zawsze jest przestępstwem z art. 190a § 2 K.k.?

Nie. Samo użycie nazwy spółki, logo, domeny lub innego oznaczenia przedsiębiorstwa nie przesądza o odpowiedzialności z art. 190a § 2 K.k. Trzeba ustalić, czy sprawca podszywał się pod inną osobę, wykorzystywał dane identyfikujące tę osobę i przez to wyrządził jej szkodę majątkową lub osobistą.

Czy do art. 190a § 2 K.k. szkoda musi rzeczywiście powstać?

Tak, dla dokonania czynu w obecnym brzmieniu przepisu szkoda majątkowa lub osobista jest wymaganym skutkiem. Jeżeli szkoda nie powstała, nie oznacza to automatycznie braku jakiejkolwiek odpowiedzialności; zależnie od faktów może być potrzebna ocena usiłowania albo innych przepisów.

Czy użycie imienia i nazwiska właściciela firmy może mieć znaczenie karne?

Tak, jeżeli sprawca rzeczywiście podszywa się pod konkretną osobę i wykorzystuje jej dane identyfikacyjne. Szczególnie dokładnej oceny wymagają przypadki jednoosobowej działalności gospodarczej, ponieważ firma przedsiębiorcy obejmuje jego imię i nazwisko.

Czy adres IP wystarczy do ustalenia sprawcy?

Nie zawsze. Adres IP może być ważnym śladem, ale sam w sobie nie musi wskazywać konkretnej osoby. Znaczenie mają również dane abonenta lub użytkownika, logi, informacje z platformy, dane płatnicze, urządzenia i pozostałe dowody powiązane z określonym kontem lub działaniem.

Czy można dochodzić odszkodowania bez procesu karnego?

Tak. Ochrona cywilna może być dochodzona niezależnie od postępowania karnego, jeżeli istnieje odpowiednia podstawa roszczenia, np. naruszenie prawa do firmy, czyn nieuczciwej konkurencji albo odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę.