Nieprawidłowości w przetargu szkolnym a odpowiedzialność dyrektora

Czy dyrektor szkoły jest funkcjonariuszem publicznym?

Punktem wyjścia jest art. 115 § 13 Kodeksu karnego. Przepis wymienia kategorie osób uznawanych za funkcjonariuszy publicznych. W praktyce przy dyrektorze szkoły najważniejsze są dwie kwestie: czy działa jako osoba uprawniona do wydawania decyzji administracyjnych oraz czy dana czynność mieści się w tym właśnie zakresie.

Aktualny art. 63 Karty Nauczyciela stanowi, że nauczyciel podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych. To ważna ochrona przed atakami na nauczyciela, ale nie oznacza, że nauczyciel albo dyrektor szkoły zawsze staje się funkcjonariuszem publicznym na potrzeby odpowiedzialności z art. 231 K.k.

Dyrektor szkoły może występować jako funkcjonariusz publiczny w takim zakresie, w jakim przepisy przyznają mu kompetencję do wydawania decyzji administracyjnych. Przykładowo może to dotyczyć decyzji w sprawach uczniowskich przewidzianych w Prawie oświatowym, np. skreślenia ucznia z listy uczniów w przypadkach określonych w statucie szkoły. Czym innym są jednak czynności organizacyjne, gospodarcze i umowne, takie jak przygotowanie zapytania ofertowego, wybór wykonawcy, zawarcie umowy najmu stołówki czy nadzór nad realizacją żywienia.

Dlatego w sprawach przetargowych nie wystarczy napisać, że dyrektor jest dyrektorem szkoły publicznej. Trzeba wykazać, że w konkretnym działaniu miał status wymagany przez art. 231 K.k. oraz że naruszył konkretny obowiązek prawny. Przy ocenie statusu osoby działającej w sferze publicznej pomocne jest odróżnienie funkcjonariusza publicznego od szerszego pojęcia osoby pełniącej funkcję publiczną; szerzej omawia to artykuł o odpowiedzialności osoby pełniącej funkcję publiczną.

Czy art. 231 K.k. pasuje do nieprawidłowości w przetargu?

Art. 231 K.k. dotyczy funkcjonariusza publicznego, który przekracza uprawnienia lub nie dopełnia obowiązków i działa na szkodę interesu publicznego albo prywatnego. Typ podstawowy jest zagrożony karą pozbawienia wolności do 3 lat, a działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej jest surowsze i zagrożone karą od roku do 10 lat pozbawienia wolności.

W opisanym problemie zastosowanie art. 231 K.k. nie jest oczywiste. Jeżeli dyrektor szkoły prowadził postępowanie dotyczące wynajmu stołówki i świadczenia usług żywienia, co do zasady działał w sferze organizacyjno-majątkowej szkoły, a nie w sferze wydawania decyzji administracyjnych. Samo naruszenie regulaminu przetargu, odstąpienie od zaświadczeń z ZUS lub urzędu skarbowego albo tolerowanie braków formalnych nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności z art. 231 K.k.

Nie oznacza to jednak, że sprawa jest prawnie obojętna. Jeżeli doszło do celowego faworyzowania wykonawcy, ukrywania istotnych informacji, użycia nierzetelnych dokumentów, zmowy albo działania na szkodę szkoły, gminy lub interesu publicznego, należy rozważyć inne przepisy karne oraz odpowiedzialność administracyjną, dyscyplinarną i finansową.

Jakie przepisy karne mogą mieć znaczenie?

Najważniejszym przepisem przy przetargach jest obecnie art. 305 K.k.. Obejmuje on utrudnianie lub udaremnianie przetargu albo postępowania o udzielenie zamówienia publicznego ze szkodą dla właściciela mienia, osoby lub instytucji, na rzecz której przetarg jest dokonywany, albo ze szkodą dla interesu publicznego. Przepis obejmuje także bezprawny wpływ na wynik przetargu, w tym porozumienie z inną osobą, przekazywanie lub rozpowszechnianie informacji albo przemilczanie istotnych okoliczności.

Jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, odpowiedzialność z art. 305 K.k. jest surowsza. W przypadku przetargu lub zamówienia finansowanego choćby częściowo ze środków publicznych ściganie nie wymaga wniosku pokrzywdzonego. To istotne przy szkołach publicznych, ponieważ ich działalność jest zwykle związana ze środkami publicznymi.

Jeżeli wykonawca przedłożył podrobione, przerobione, poświadczające nieprawdę albo nierzetelne dokumenty w celu uzyskania zamówienia publicznego, w grę może wchodzić także art. 297 § 1 K.k. Gdy sprawa nie dotyczy zamówienia publicznego w rozumieniu przepisów, lecz np. samego najmu lub innej umowy, fałszywe dokumenty trzeba oceniać przez pryzmat przepisów o podrabianiu, przerabianiu albo używaniu dokumentów, w szczególności art. 270 K.k., a niekiedy także art. 273 K.k.

Jeżeli pojawia się podejrzenie łapówki, prowizji, obietnicy korzyści albo ustalenia wyniku postępowania pod konkretnego wykonawcę, organy ścigania mogą badać również przepisy korupcyjne. Kwalifikacja zależy od tego, kto przyjmował lub obiecywał korzyść, jaki miał status prawny i czy korzyść pozostawała w związku z pełnioną funkcją.

Czy Prawo zamówień publicznych miało zastosowanie?

Od 2026 r. Prawo zamówień publicznych stosuje się do klasycznych zamówień oraz konkursów, których wartość jest równa lub przekracza 170 000 zł, udzielanych przez zamawiających publicznych. Jeżeli wartość zamówienia była niższa albo dana czynność w ogóle nie była zamówieniem publicznym, postępowanie mogło być prowadzone na podstawie regulaminu wewnętrznego, zarządzenia organu prowadzącego, zasad gospodarowania mieniem komunalnym albo przepisów dotyczących finansów publicznych.

Wyłączenie spod PZP nie oznacza dowolności. Szkoła publiczna powinna działać przejrzyście, równo traktować potencjalnych wykonawców, przestrzegać własnego regulaminu i dokumentować odstępstwa od wymagań. Jeżeli regulamin wymagał przedstawienia zaświadczeń o niezaleganiu z podatkami i składkami, a dyrektor bez podstawy odstąpił od tego warunku po wyborze wykonawcy, jest to okoliczność wymagająca wyjaśnienia.

Trzeba jednak odróżnić naruszenie regulaminu od przestępstwa. Błąd proceduralny, niestaranność albo wadliwa interpretacja regulaminu mogą skutkować kontrolą, unieważnieniem czynności, odpowiedzialnością służbową lub naruszeniem dyscypliny finansów publicznych. Odpowiedzialność karna wymaga wykazania znamion konkretnego czynu zabronionego, winy i odpowiedniego stopnia społecznej szkodliwości.

Kary pieniężne, dyscyplina finansów i kontrola

Jeżeli postępowanie było objęte PZP, ustawa przewiduje również administracyjne kary pieniężne dla zamawiających. Art. 619 PZP obejmuje m.in. udzielenie zamówienia bez zastosowania ustawy, naruszenie zasad konkurencji, naruszenie jawności, nieprzestrzeganie terminów czy wybór najkorzystniejszej oferty z naruszeniem ustawy, jeżeli miało to wpływ na wynik postępowania. Wysokość kary z art. 620 PZP zależy od wartości zamówienia i może wynosić 3000 zł, 30 000 zł albo 150 000 zł.

Niezależnie od PZP możliwa jest odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, zwłaszcza gdy naruszono zasady wydatkowania środków publicznych albo udzielania zamówień. W praktyce równolegle mogą działać różne ścieżki: kontrola organu prowadzącego szkołę, kontrola regionalnej izby obrachunkowej, postępowanie przed rzecznikiem dyscypliny finansów publicznych oraz postępowanie karne.

Nie każda z tych ścieżek kończy się odpowiedzialnością osobistą dyrektora. Organ kontrolny musi ustalić, kto był odpowiedzialny za przygotowanie postępowania, kto podejmował decyzje, kto zatwierdzał odstępstwa od wymogów oraz czy naruszenie miało wpływ na wynik postępowania lub spowodowało szkodę.

Jak bezpiecznie złożyć zawiadomienie?

Zawiadomienie można złożyć pisemnie do prokuratury albo na Policji. Nie trzeba wskazywać jednego pewnego paragrafu. Wystarczy opisać podejrzenie popełnienia przestępstwa, przedstawić fakty i załączyć dowody. Organ ścigania sam ocenia, czy zachodzi art. 305 K.k., art. 297 K.k., przepisy dotyczące dokumentów, korupcji albo inne czyny.

W zawiadomieniu warto wskazać:

• kiedy i na jakiej podstawie ogłoszono postępowanie,
• czy postępowanie było objęte PZP, czy regulaminem wewnętrznym,
• jakie wymagania formalne przewidywały dokumenty postępowania,
• które dokumenty wykonawcy budzą zastrzeżenia i dlaczego,
• kiedy dyrektor lub inne osoby zostały poinformowane o nieprawidłowościach,
• czy mimo tej wiedzy podpisano umowę lub dopuszczono wykonawcę do realizacji usługi,
• jaka szkoda lub ryzyko szkody powstały dla szkoły, uczniów, gminy albo interesu publicznego.

Należy unikać kategorycznego oskarżania konkretnej osoby, jeżeli nie ma na to dowodów. Bezpieczniejsza formuła to zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa w związku z określonym postępowaniem. Świadome fałszywe oskarżenie może rodzić odpowiedzialność z art. 234 K.k., a zawiadomienie o niepopełnionym przestępstwie z pełną świadomością tej okoliczności może wypełniać art. 238 K.k.

FAQ

Czy dyrektor szkoły publicznej zawsze odpowiada z art. 231 K.k.?

Nie. Art. 231 K.k. dotyczy tylko funkcjonariusza publicznego. Dyrektor szkoły może mieć taki status w określonym zakresie, np. przy wydawaniu decyzji administracyjnych, ale czynności przetargowe i umowne trzeba oceniać osobno.

Czy przetarg nieobjęty PZP może być przedmiotem zawiadomienia?

Tak, jeżeli istnieją konkretne okoliczności wskazujące na przestępstwo, np. utrudnianie lub udaremnianie przetargu, bezprawny wpływ na wynik, użycie fałszywych dokumentów albo korupcję. Samo naruszenie regulaminu zwykle nie wystarcza do przypisania przestępstwa.

Czy w zawiadomieniu trzeba podać właściwy paragraf?

Nie. Osoba zawiadamiająca może wskazać przepisy, które jej zdaniem mogą mieć znaczenie, ale nie musi przesądzać kwalifikacji prawnej. Najważniejsze jest precyzyjne przedstawienie faktów, dokumentów, dat i osób mających wiedzę o sprawie.

Co grozi wykonawcy za fałszywe dokumenty w postępowaniu?

To zależy od rodzaju dokumentu i celu jego użycia. W grę może wchodzić art. 297 K.k., jeżeli dokument służył uzyskaniu zamówienia publicznego, a także przepisy o podrabianiu, przerabianiu lub używaniu dokumentów, zwłaszcza art. 270 K.k. i art. 273 K.k.

Gdzie zgłosić nieprawidłowości w szkolnym przetargu?

Podejrzenie przestępstwa można zgłosić do prokuratury albo Policji. Równolegle można zawiadomić organ prowadzący szkołę, a w sprawach finansów publicznych także właściwe organy kontrolne. Wybór ścieżki zależy od tego, czy chodzi o przestępstwo, naruszenie regulaminu, dyscyplinę finansów publicznych czy kontrolę organizacyjną.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji art. 231 K.k. nie powinien być wskazywany automatycznie tylko dlatego, że sprawa dotyczy dyrektora szkoły publicznej. Trzeba najpierw ustalić, czy dyrektor w konkretnej czynności miał status funkcjonariusza publicznego, jaki obowiązek naruszył i czy powstała szkoda. Przy nieprawidłowościach w przetargu szkolnym praktycznie ważniejsze mogą być art. 305 K.k., przepisy dotyczące fałszywych dokumentów, odpowiedzialność wykonawcy oraz kontrola finansowa i organizacyjna.

Najbezpieczniejsze zawiadomienie powinno koncentrować się na faktach: dokumentach postępowania, odstępstwach od regulaminu, wiedzy dyrektora, decyzjach podjętych mimo zastrzeżeń oraz skutkach dla szkoły lub interesu publicznego. Ostateczną kwalifikację prawną powinny ustalić organy ścigania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
3. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19
4. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe - Dz.U. 2017 poz. 59
5. Ustawa z dnia 11 września 2019 r. - Prawo zamówień publicznych - Dz.U. 2019 poz. 2019
6. Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych - Dz.U. 2005 nr 14 poz. 114

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.