Odmowa odpowiedzi na pytanie przez świadka – art. 183 K.p.k.

Kiedy świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie?

Osoba prawidłowo wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Powinna mówić prawdę, a przed przesłuchaniem jest uprzedzana o odpowiedzialności za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. Samo wezwanie jako świadka nie oznacza jeszcze przedstawienia zarzutów.

Ten obowiązek nie jest jednak bezwzględny. Art. 183 § 1 K.p.k. pozwala uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić świadka albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Nie jest to ogólne prawo do milczenia przez całe przesłuchanie.

Jeżeli pytania zaczynają dotyczyć własnego zachowania świadka, jego udziału w zdarzeniu, dokumentów, pieniędzy, narkotyków albo innych okoliczności mogących prowadzić do zarzutów, trzeba rozważyć skorzystanie z art. 183 § 1 K.p.k. Praktyczną różnicę między rolą świadka i podejrzanego pokazuje także artykuł o tym, kiedy świadek może obawiać się zarzutów.

Na czym polega prawo z art. 183 § 1 K.p.k.?

Art. 183 § 1 K.p.k. stanowi, że świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Przepis chroni więc przed samooskarżeniem oraz przed obciążeniem osoby najbliższej.

Prawo dotyczy odpowiedzi na konkretne pytanie. Nie należy go utożsamiać z odmową składania zeznań w całości. Pełna odmowa zeznań przez osobę najbliższą wynika przede wszystkim z art. 182 K.p.k. i ma inne przesłanki oraz skutki.

Art. 183 K.p.k. może mieć znaczenie między innymi przy pytaniach o własny udział w zakupie lub posiadaniu narkotyków, wystawianiu nierzetelnych dokumentów, przepływach pieniężnych, korzystaniu z cudzego mienia albo innych zachowaniach, które mogłyby zostać ocenione jako czyn zabroniony. Jeżeli pytanie dotyczy wyłącznie neutralnej okoliczności i nie tworzy takiego ryzyka, świadek powinien odpowiedzieć zgodnie z prawdą.

Czy art. 183 K.p.k. chroni znajomego albo osobę zatrzymaną?

Nie zawsze. Art. 183 § 1 K.p.k. chroni samego świadka oraz osobę dla niego najbliższą. Do osób najbliższych należą między innymi małżonek, wstępni, zstępni, rodzeństwo, osoby związane przysposobieniem oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Zwykły znajomy, kolega, kontrahent albo osoba zatrzymana nie korzysta z tej ochrony tylko dlatego, że świadek nie chce jej obciążyć. Jeżeli odpowiedź nie naraża świadka ani jego osoby najbliższej na odpowiedzialność karną lub karną skarbową, art. 183 § 1 K.p.k. co do zasady nie pozwala odmówić odpowiedzi wyłącznie w celu pomocy osobie obcej.

Nie wolno zastępować odmowy odpowiedzi nieprawdą. Gdy przesłanki art. 183 § 1 K.p.k. są spełnione, bezpiecznym instrumentem jest jednoznaczne powołanie się na to uprawnienie i dopilnowanie, aby odmowę odnotowano w protokole.

Jak powołać się na art. 183 § 1 K.p.k. podczas przesłuchania?

Nie trzeba składać wcześniej osobnego pisma ani przedstawiać rozbudowanego uzasadnienia. Po zadaniu konkretnego pytania świadek może powiedzieć: „Na podstawie art. 183 § 1 K.p.k. uchylam się od odpowiedzi na to pytanie, ponieważ odpowiedź mogłaby narazić mnie na odpowiedzialność za przestępstwo”.

Jeżeli ryzyko dotyczy osoby najbliższej, można wskazać, że odpowiedź mogłaby narazić tę osobę na odpowiedzialność karną lub karną skarbową. Świadek nie powinien być zmuszany do ujawniania szczegółów, które same przekreślałyby ochronny sens przepisu.

Odmowa powinna odnosić się do konkretnego pytania. Przy kolejnych pytaniach trzeba każdorazowo ocenić, czy odpowiedź rzeczywiście tworzy ryzyko wskazane w art. 183 § 1 K.p.k.

Przed podpisaniem protokołu należy sprawdzić, czy zapisano treść pytania, powołanie się na art. 183 § 1 K.p.k. oraz fakt uchylenia się od odpowiedzi. W razie niezgodności trzeba zażądać poprawienia protokołu albo wpisania zastrzeżenia.

Czy art. 183 K.p.k. działa na policji, u prokuratora i w sądzie?

Tak. Prawo do uchylenia się od odpowiedzi może mieć zastosowanie podczas przesłuchania świadka na Policji, w prokuraturze oraz przed sądem. Nie jest ograniczone wyłącznie do rozprawy.

Zgodnie z art. 191 § 2 K.p.k. świadka należy uprzedzić o treści art. 183 K.p.k., jeżeli ujawnią się okoliczności objęte tym przepisem. Świadek nie powinien jednak biernie czekać na dodatkowe pouczenie, gdy po zadaniu pytania dostrzega realne ryzyko samoobciążenia.

Jeżeli świadek odpowiada, ma obowiązek mówić prawdę. Art. 183 K.p.k. daje prawo do odmowy odpowiedzi w ustawowych granicach, ale nie stanowi zezwolenia na składanie fałszywych zeznań ani na obciążanie innej osoby nieprawdziwymi informacjami.

Odmowa odpowiedzi a odmowa składania zeznań

Prawo do odmowy składania zeznań w całości przysługuje w innych sytuacjach, przede wszystkim osobie najbliższej dla oskarżonego na podstawie art. 182 § 1 K.p.k. oraz świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. Art. 183 § 1 K.p.k. ma węższy charakter, bo dotyczy odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie.

W praktyce oznacza to, że świadek niebędący osobą najbliższą dla podejrzanego lub oskarżonego zwykle nie może powiedzieć: „odmawiam składania zeznań w całości”. Może natomiast przy poszczególnych pytaniach korzystać z art. 183 § 1 K.p.k., jeżeli odpowiedź mogłaby stworzyć ryzyko odpowiedzialności karnej dla niego lub osoby najbliższej.

Bezpodstawna odmowa zeznań lub uporczywe uchylanie się od obowiązków świadka może prowadzić do kar porządkowych. W razie bezpodstawnego uchylania się od złożenia zeznania organ może nałożyć karę pieniężną do 3000 zł, a przy uporczywym uchylaniu się możliwe jest także aresztowanie na czas do 30 dni. Dlatego lepiej precyzyjnie wskazywać, że chodzi o odmowę odpowiedzi na konkretne pytanie na podstawie art. 183 § 1 K.p.k., a nie o ogólną niechęć do udziału w czynności.

Orzecznictwo dotyczące prawa świadka do odmowy odpowiedzi

W orzecznictwie podkreśla się, że art. 183 K.p.k. służy przede wszystkim ochronie interesów świadka. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 czerwca 2021 r., IV KK 216/21, wskazał, że naruszenie tego przepisu może podnosić przede wszystkim świadek, którego nie pouczono o prawie uchylenia się od odpowiedzi i który ze szkodą dla siebie z tego prawa nie skorzystał.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 27 listopada 2014 r., II AKa 399/14, zwrócił uwagę na konieczność wyraźnego pouczenia świadka oraz odebrania od niego stosownego oświadczenia, gdy ujawniają się okoliczności objęte art. 182 lub art. 183 K.p.k. Stanowisko świadka powinno zostać odnotowane w protokole.

Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 21 stycznia 2010 r., II AKa 383/09, akcentował znaczenie prawidłowego pouczenia świadka o przysługującym mu prawie odmowy zeznań. Wnioski z tego orzecznictwa są praktyczne: jeżeli świadek korzysta z uprawnienia procesowego, treść pouczenia, pytania i oświadczenia świadka powinny być możliwie jasno utrwalone w protokole.

Warto odróżnić sytuację, w której świadek rzeczywiście korzysta z ustawowego uprawnienia, od sytuacji, w której po prostu nie chce odpowiadać. Jeżeli odmowa mieści się w granicach art. 183 § 1 K.p.k., jest realizacją prawa procesowego. Jeżeli tych przesłanek nie ma, organ może uznać odmowę za bezpodstawną.

FAQ

Czy świadek może odmówić odpowiedzi na wszystkie pytania?

Co do zasady nie. Art. 183 § 1 K.p.k. pozwala odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Odmowa całych zeznań jest odrębnym uprawnieniem i przysługuje tylko w ustawowo wskazanych sytuacjach.

Czy trzeba tłumaczyć, dlaczego odpowiedź mogłaby mnie obciążyć?

Nie trzeba szczegółowo opisywać okoliczności, które mogłyby Panią obciążyć. Wystarczy jasno wskazać, że odmawia Pani odpowiedzi na podstawie art. 183 § 1 K.p.k., ponieważ odpowiedź mogłaby narazić Panią albo osobę najbliższą na odpowiedzialność karną.

Czy mogę odmówić odpowiedzi, żeby nie zaszkodzić znajomemu?

Nie, jeżeli chodzi wyłącznie o zwykłego znajomego i odpowiedź nie naraża Pani ani osoby dla Pani najbliższej na odpowiedzialność karną. Art. 183 § 1 K.p.k. nie jest ogólnym prawem do ochrony każdej osoby, z którą świadek ma relację towarzyską.

Czy art. 183 K.p.k. można zastosować na komisariacie?

Tak. Uprawnienie z art. 183 § 1 K.p.k. może być istotne już podczas przesłuchania na policji lub w prokuraturze. Nie trzeba czekać do rozprawy sądowej.

Czy odmowa odpowiedzi oznacza, że przyznaję się do winy?

Nie. Skorzystanie z art. 183 § 1 K.p.k. jest prawem świadka i nie jest przyznaniem się do popełnienia czynu. W praktyce organ może jednak dalej analizować okoliczności sprawy, dlatego ważne jest, aby odmowa była sformułowana spokojnie, rzeczowo i zgodnie z przepisem.

Co zrobić przed podpisaniem protokołu?

Należy przeczytać protokół, zwłaszcza fragmenty dotyczące pytań, odpowiedzi i odmów odpowiedzi. Jeżeli odmowa na podstawie art. 183 § 1 K.p.k. nie została wpisana albo została zapisana nieprecyzyjnie, warto poprosić o poprawienie lub uzupełnienie protokołu przed podpisaniem.

Podsumowanie

Świadek wezwany w sprawie narkotykowej ma obowiązek stawić się i zeznawać, ale nie musi odpowiadać na pytania, które mogłyby narazić jego samego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. W takiej sytuacji należy powołać się na art. 183 § 1 K.p.k. i zadbać o odnotowanie odmowy w protokole.

Jeżeli osoba zatrzymana nie jest Pani osobą najbliższą, art. 183 § 1 K.p.k. nie chroni jej automatycznie. Przepis może jednak chronić Panią, jeśli odpowiedź ujawniałaby okoliczności mogące prowadzić do Pani odpowiedzialności karnej. W sprawach o narkotyki taka ocena zależy od konkretnych pytań i faktów, dlatego warto przygotować się do przesłuchania z uwzględnieniem własnej sytuacji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555, w szczególności art. 177, art. 182, art. 183, art. 190, art. 191, art. 285 i art. 287.
2. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii - Dz.U. 2005 nr 179 poz. 1485, w szczególności art. 59 i art. 62.
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2021 r., IV KK 216/21.
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 listopada 2014 r., II AKa 399/14.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 stycznia 2010 r., II AKa 383/09.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.