Ponowne wezwanie świadka na przesłuchanie – prawa i obowiązki

Ponowne wezwanie świadka na policję lub do prokuratury

Ponowne wezwanie świadka na przesłuchanie jest dopuszczalne i w praktyce zdarza się często. Organ prowadzący postępowanie może wrócić do tej samej osoby, jeżeli po pierwszym przesłuchaniu pojawiły się nowe dokumenty, zeznania innych osób, nagrania, dane z systemów albo potrzeba doprecyzowania wcześniejszych odpowiedzi.

Samo ponowne wezwanie nie oznacza jeszcze, że postępowanie jest prowadzone przeciwko świadkowi. Dopóki nie przedstawiono zarzutów, osoba wezwana występuje w charakterze świadka. Ma to jednak znaczenie praktyczne: świadek ma obowiązki procesowe, ale nie ma takich samych uprawnień jak podejrzany, w szczególności co do dostępu do akt. W tym zakresie pomocne jest omówienie, czym różni się pozycja świadka przed postawieniem zarzutów.

Jeżeli świadek nie pamięta konkretnego zdarzenia, powinien powiedzieć to wprost. Dopuszczalne jest opisanie ogólnych procedur, które obowiązywały w pracy lub w danej instytucji, ale nie wolno zastępować braku pamięci domysłami. Najbezpieczniejsze procesowo jest rozróżnianie faktów, które świadek pamięta, od przypuszczeń oraz informacji znanych tylko z dokumentów lub od innych osób.

Jakie obowiązki ma świadek?

Zgodnie z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Przesłuchanie może odbyć się także na odległość przy użyciu urządzeń umożliwiających jednoczesny przekaz obrazu i dźwięku, jeżeli organ zastosuje taki tryb.

Przed przesłuchaniem świadek powinien zostać pouczony o swoich obowiązkach i uprawnieniach, w tym o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. W praktyce świadek podpisuje pouczenie albo oświadczenie o uprzedzeniu. Należy uważnie przeczytać protokół przed podpisaniem i zgłosić poprawki, jeżeli zapis nie oddaje rzeczywistej wypowiedzi.

Za fałszywe zeznania art. 233 § 1 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli nieprawdziwe zeznanie lub zatajenie prawdy następuje z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą świadkowi albo jego najbliższym, zagrożenie wynosi od 3 miesięcy do 5 lat. Właśnie dlatego w praktyce tak ważne jest rozróżnienie między obowiązkiem mówienia prawdy a prawem do milczenia.

Co grozi za niestawiennictwo?

Jeżeli świadek bez należytego usprawiedliwienia nie stawi się na wezwanie albo bez zgody organu opuści miejsce czynności przed jej zakończeniem, można nałożyć na niego karę pieniężną do 3000 zł. Organ może także zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie świadka.

Kara pieniężna powinna zostać uchylona, jeżeli ukarany dostatecznie usprawiedliwi swoje niestawiennictwo lub samowolne oddalenie się. Usprawiedliwienie można przedstawić w ciągu tygodnia od doręczenia postanowienia o ukaraniu. Jeżeli przeszkoda jest znana wcześniej, najlepiej nie czekać na karę, tylko niezwłocznie skontaktować się z organem, wyjaśnić przyczynę i w miarę możliwości przedstawić dokumenty, np. zaświadczenie lekarskie.

Przy uporczywym uchylaniu się od złożenia zeznania albo uporczywym niestawiennictwie, gdy zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie nie wystarcza, przepisy przewidują także możliwość aresztowania porządkowego na czas nieprzekraczający 30 dni. Jest to środek wyjątkowy, ale pokazuje, że kolejnego wezwania nie należy lekceważyć.

Kiedy świadek może odmówić odpowiedzi?

Świadek nie ma ogólnego prawa odmowy wszystkich zeznań tylko dlatego, że sprawa jest dla niego niekomfortowa. Może jednak uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego samego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Wynika to z art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

W praktyce świadek może powiedzieć do protokołu, że korzysta z prawa do odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie na podstawie art. 183 § 1 K.p.k. Nie powinien natomiast składać nieprawdziwych zeznań po to, aby uniknąć trudnej odpowiedzi. Jeżeli pytania zaczynają dotyczyć własnego zachowania świadka, podpisów, procedur służbowych, dokumentów albo możliwego udziału w nieprawidłowościach, warto zachować szczególną ostrożność.

Od tego trzeba odróżnić odmowę zeznań z art. 182 K.p.k., która przysługuje osobie najbliższej dla oskarżonego. W typowej sprawie dotyczącej dokumentów obsługiwanych przez pracownika, konsultanta, urzędnika lub pracownika firmy częściej znaczenie ma art. 183 § 1 K.p.k., bo dotyczy ryzyka odpowiedzialności świadka lub osoby najbliższej.

Fałszowanie dokumentu i podrobiony podpis

Jeżeli ponowne przesłuchanie dotyczy umów, cesji numeru telefonu, pełnomocnictw, formularzy, podpisów lub dokumentacji firmowej, istotny może być art. 270 Kodeksu karnego. Przepis ten obejmuje podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia go za autentyczny, użycie takiego dokumentu jako autentycznego, a także wypełnienie blankietu opatrzonego cudzym podpisem niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę.

Za podstawowy typ czynu z art. 270 § 1 K.k. grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. Karalne jest również przygotowanie do przestępstwa z art. 270 § 1 K.k.

W sprawach o dokumenty znaczenie ma nie tylko to, czy strony prywatnie się porozumiały, ale także to, czy dokument tworzy fałszywy obraz swojego pochodzenia. W orzecznictwie podkreśla się, że istotą materialnego fałszerstwa dokumentu jest tworzenie pozoru, że pochodzi on od określonego wystawcy. Podobne zagadnienia pojawiają się także przy innych przestępstwach przeciwko dokumentom.

Rola pracownika, konsultanta albo osoby obsługującej dokument

Odpowiedzialność osoby, która obsługiwała dokument, zależy od konkretnych okoliczności. Inaczej oceniana będzie sytuacja pracownika, który zgodnie z procedurą przyjął dokument i nie miał podstaw, aby podejrzewać fałszerstwo, a inaczej sytuacja osoby, która wiedziała, że podpis nie pochodzi od właściwej osoby, potwierdziła nieprawdziwe okoliczności albo świadomie dopuściła do użycia nieautentycznego dokumentu.

Podczas przesłuchania warto jasno rozdzielać: co świadek pamięta z konkretnego zdarzenia, jakie były standardowe procedury, jakie dokumenty sprawdzano, kto był obecny, jaki był zakres obowiązków świadka i czy świadek miał realną możliwość wykrycia nieprawidłowości. Jeżeli dana czynność była wykonywana przez system informatyczny, przełożonego albo inną komórkę organizacyjną, również należy to wyjaśnić.

Nie można z góry przesądzić, czy świadkowi grozi odpowiedzialność karna, bez znajomości akt, treści dokumentów, zeznań innych osób i przebiegu czynności. Dlatego im bardziej pytania dotyczą własnego zachowania świadka, tym większe znaczenie ma ostrożne formułowanie odpowiedzi i ewentualne skorzystanie z uprawnień procesowych.

Jak przygotować się do ponownego przesłuchania?

Przed przesłuchaniem warto odtworzyć chronologię zdarzeń: okres zatrudnienia lub współpracy, stanowisko, zakres obowiązków, procedury obowiązujące w danym czasie, sposób weryfikacji tożsamości, obieg dokumentów, dostęp do systemów i osoby, które mogły uczestniczyć w danej czynności. Nie należy jednak tworzyć wersji zdarzeń na siłę, jeżeli pamięć nie pozwala na pewne odtworzenie szczegółów.

Na przesłuchanie należy zabrać dokument tożsamości i wezwanie. Można przygotować krótkie notatki porządkujące daty oraz nazwy procedur, ale trzeba pamiętać, że organ może pytać o źródło wiedzy świadka. Dokumenty służbowe, dane klientów, tajemnice przedsiębiorstwa albo materiały objęte ochroną danych osobowych wolno okazywać tylko wtedy, gdy świadek ma do tego podstawę i nie narusza obowiązków wobec pracodawcy lub innych osób.

Świadek może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy w toczącym się postępowaniu. Wynika to z art. 87 § 2 K.p.k. Prokurator lub sąd może odmówić dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną, jeżeli uzna, że nie wymaga tego obrona jej interesów, ale w sprawach, w których pytania mogą dotyczyć odpowiedzialności świadka, obecność prawnika bywa praktycznie uzasadniona.

FAQ

Czy ponowne wezwanie świadka oznacza zarzuty?

Nie. Ponowne wezwanie może oznaczać wyłącznie potrzebę doprecyzowania zeznań, okazania dokumentów lub wyjaśnienia nowych okoliczności. Status zmienia się dopiero wtedy, gdy organ formalnie przedstawi zarzuty.

Czy świadek musi odpowiadać na każde pytanie?

Nie zawsze. Świadek ma obowiązek zeznawać, ale może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe.

Co zrobić, gdy nie pamiętam zdarzenia?

Należy powiedzieć, że się nie pamięta. Można opisać standardową procedurę albo okoliczności, które świadek rzeczywiście kojarzy, ale nie wolno przedstawiać przypuszczeń jako pewnych faktów.

Czy świadek może mieć prawnika na przesłuchaniu?

Tak, osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w postępowaniu. Jest to szczególnie ważne, gdy pytania mogą dotyczyć możliwej odpowiedzialności świadka.

Czy mogę nie przyjść, skoro już raz zeznawałem?

Nie. Każde prawidłowe wezwanie wymaga reakcji. Jeżeli świadek nie może się stawić, powinien niezwłocznie usprawiedliwić nieobecność i, o ile to możliwe, przedstawić dokument potwierdzający przeszkodę.

Co grozi za podrobienie podpisu na dokumencie?

Podrobienie podpisu w celu użycia dokumentu za autentyczny może wypełniać znamiona art. 270 Kodeksu karnego. Za podstawowy typ tego przestępstwa grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Podsumowanie

Ponowne wezwanie świadka nie powinno być ignorowane, ale samo w sobie nie przesądza o tym, że świadkowi grożą zarzuty. Najważniejsze jest stawienie się w wyznaczonym terminie, mówienie prawdy, odróżnianie faktów od przypuszczeń i uważne sprawdzenie protokołu przed podpisaniem.

Jeżeli przesłuchanie dotyczy dokumentów, podpisów, cesji, formularzy lub procedur służbowych, szczególne znaczenie mają szczegóły: kto był obecny, kto podpisał dokument, co świadek wiedział i jakie miał obowiązki. Gdy pytania mogą narazić świadka albo osobę najbliższą na odpowiedzialność karną, można skorzystać z prawa odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie.

Źródła:

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 233 i art. 270 – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 87, art. 177, art. 182, art. 183, art. 190 oraz art. 285–287 – Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555.

Wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2007 r., sygn. IV KK 109/07; postanowienie Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2002 r., sygn. IV KKN 41/01.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.