Odmowa składania zeznań przez osobę najbliższą w sprawie karnej

Prawo osoby najbliższej do odmowy składania zeznań

W opisanej sytuacji brat oskarżonego jest osobą najbliższą dla oskarżonego. Wynika to z art. 115 § 11 Kodeksu karnego, który do osób najbliższych zalicza między innymi rodzeństwo, małżonka, wstępnych, zstępnych, osoby pozostające w stosunku przysposobienia oraz osoby pozostające we wspólnym pożyciu.

Zgodnie z art. 182 § 1 k.p.k. osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań. Nie trzeba uzasadniać, dlaczego chce się skorzystać z tego prawa. Wystarczy jednoznaczne oświadczenie, że jako osoba najbliższa odmawia się składania zeznań w sprawie.

Skorzystanie z tego uprawnienia nie jest wykroczeniem przeciwko obowiązkom świadka i nie powinno powodować kary za odmowę zeznań. Trzeba jednak odróżnić prawo do odmowy zeznań od obowiązku stawienia się na wezwanie. Świadek prawidłowo wezwany co do zasady ma obowiązek stawić się przed sądem, nawet jeżeli zamierza skorzystać z prawa odmowy. To inna instytucja niż odmowa składania wyjaśnień przez podejrzanego: świadek i podejrzany mają odmienny status procesowy.

Czy trzeba iść do sądu, jeżeli chce się odmówić zeznań?

Art. 177 § 1 k.p.k. przewiduje, że każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Prawo do odmowy zeznań nie oznacza więc automatycznie, że można zignorować wezwanie. Najbezpieczniej przyjąć zasadę: dopóki sąd nie poinformuje, że obecność świadka nie jest konieczna albo nie odwoła wezwania, świadek powinien stawić się na rozprawę.

Można natomiast złożyć do sądu pisemne oświadczenie o odmowie składania zeznań wraz z wnioskiem o odstąpienie od osobistego stawiennictwa. We wniosku warto wskazać sygnaturę akt, termin rozprawy, dane świadka, relację z oskarżonym oraz podstawę prawną, czyli art. 182 § 1 k.p.k. Sąd może taki wniosek uwzględnić, ale nie ma obowiązku tego zrobić.

Jeżeli świadek nie stawi się bez usprawiedliwienia, sąd może nałożyć karę pieniężną do 3000 zł, a także zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie. W bardziej uporczywych sytuacjach przepisy przewidują również karę porządkową aresztu. Sankcje te dotyczą jednak niestawiennictwa albo samowolnego oddalenia się, a nie samego skorzystania z prawa odmowy zeznań.

Kiedy i jak złożyć oświadczenie o odmowie zeznań?

Oświadczenie trzeba złożyć najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. To bardzo ważny moment. Jeżeli świadek będący osobą najbliższą zacznie zeznawać przed sądem, późniejsza odmowa może nie wywołać takiego skutku jak odmowa złożona we właściwym czasie. Gdy postępowanie dotyczy znęcania, osobno trzeba ocenić wycofanie zeznań w sprawie znęcania, ponieważ stanowisko pokrzywdzonego nie przesądza samo przez się o dalszym biegu sprawy.

Pismo powinno spełniać wymogi pisma procesowego z art. 119 k.p.k. W praktyce powinno zawierać: oznaczenie sądu, sygnaturę sprawy, imię, nazwisko i adres świadka, wskazanie sprawy i terminu rozprawy, jednoznaczne oświadczenie o odmowie składania zeznań, podpis oraz ewentualny wniosek o odstąpienie od obowiązku osobistego stawiennictwa.

Najbezpieczniejsze sposoby złożenia pisma to złożenie go w biurze podawczym sądu z potwierdzeniem wpływu albo wysłanie listem poleconym z odpowiednim wyprzedzeniem. Dobrze jest zachować dowód nadania i kopię pisma.

Czy można wysłać oświadczenie przez ePUAP?

W postępowaniu karnym trzeba ostrożnie podchodzić do elektronicznego składania pism. Od 2026 r. przepisy przewidują w określonych sytuacjach możliwość wnoszenia pism przez Portal Informacyjny sądów, jeżeli ustawa tak stanowi i jeżeli pismo spełnia wymagania techniczne oraz podpisowe. Portal Informacyjny nie jest jednak tym samym co zwykłe wysłanie pisma przez ePUAP albo e-mail.

W sprawie świadka, który chce mieć pewność, że oświadczenie wywoła skutek procesowy, najbezpieczniejsza pozostaje forma papierowa. Jeżeli świadek wysyła dodatkowo skan albo wiadomość elektroniczną, warto traktować to jako działanie pomocnicze, a nie jako jedyny sposób złożenia pisma, chyba że sąd wyraźnie dopuszcza konkretną formę elektroniczną w danej sprawie.

Gdy sprawa jest pilna, można równolegle zadzwonić do sekretariatu wydziału i upewnić się, czy pismo wpłynęło oraz czy wezwanie świadka pozostaje aktualne. Taka informacja organizacyjna nie zastępuje jednak formalnej decyzji sądu.

Co z zeznaniami złożonymi wcześniej na policji?

Najważniejszy jest art. 186 § 1 k.p.k. Jeżeli osoba uprawniona do odmowy zeznań oświadczy najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym, że chce skorzystać z tego prawa, jej poprzednio złożone zeznanie nie może służyć za dowód ani zostać odtworzone.

Oznacza to, że jeżeli brat oskarżonego zeznawał wcześniej tylko na policji, a następnie przed pierwszym zeznaniem w sądzie skutecznie odmówi składania zeznań, wcześniejsze zeznania z postępowania przygotowawczego co do zasady nie powinny być wykorzystane jako dowód. Sąd nie powinien też zastępować tych zeznań przez odczytywanie protokołu albo wypytywanie funkcjonariusza o ich treść w celu obejścia zakazu dowodowego.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy świadek złożył już zeznania w sądzie i dopiero później chce odmówić. Wtedy trzeba badać konkretny etap sprawy i treść wcześniejszych czynności. To właśnie dlatego odmowę warto złożyć jasno i jak najwcześniej, zanim rozpocznie się przesłuchanie przed sądem.

Czy trzeba tłumaczyć, że wcześniejsze zeznania były z drugiej ręki?

Nie ma takiego obowiązku, jeżeli świadek korzysta z prawa do odmowy składania zeznań jako osoba najbliższa. Wystarczy powołać się na relację rodzinną i jednoznacznie odmówić zeznań. Wyjaśnianie, że wcześniejsze informacje pochodziły od rodziców, może mieć znaczenie wtedy, gdy świadek nie korzysta z odmowy i chce sprostować albo doprecyzować wcześniejsze zeznania.

Jeżeli świadek zdecyduje się nie odmawiać zeznań, powinien mówić wyłącznie o tym, co sam widział, słyszał albo wie z własnych obserwacji. Informacje zasłyszane od innych osób należy wyraźnie oznaczyć jako informacje pośrednie, a nie własną wiedzę.

Jak powinien wyglądać praktyczny wniosek do sądu?

Wniosek nie musi być długi. Powinien być czytelny, podpisany i skierowany do właściwego sądu. Można sformułować go w ten sposób: świadek wskazuje, że jest bratem lub siostrą oskarżonego, dlatego na podstawie art. 182 § 1 k.p.k. odmawia składania zeznań, a jednocześnie wnosi o odstąpienie od obowiązku osobistego stawiennictwa na rozprawie wyznaczonej na konkretny dzień.

Warto dodać prośbę o pilne poinformowanie, czy sąd podtrzymuje wezwanie. Jeżeli odpowiedź nie nadejdzie przed terminem rozprawy, rozsądnym rozwiązaniem jest stawienie się w sądzie i złożenie oświadczenia osobiście, aby uniknąć konsekwencji niestawiennictwa. Jeżeli niezależnie od odmowy zeznań strona chce wskazać innych świadków, dokumenty, monitoring lub inne źródła dowodowe, służy do tego wniosek dowodowy w sprawie karnej.

FAQ

Podsumowanie

Świadek będący bratem lub siostrą oskarżonego może odmówić składania zeznań. Odmowę najlepiej złożyć jednoznacznie, przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w sądzie. Wtedy wcześniejsze zeznania złożone na policji co do zasady nie mogą być wykorzystane jako dowód.

Trzeba jednak pamiętać, że prawo odmowy zeznań nie zawsze zwalnia z obowiązku stawienia się na wezwanie. Jeżeli sąd nie potwierdzi, że obecność świadka nie jest potrzebna, bezpieczniej pojawić się na rozprawie i złożyć oświadczenie osobiście.