Jak pomóc kobiecie nękanej przez byłego partnera?

Przestępstwo uporczywego nękania

Opisane zachowanie byłego partnera może wyczerpywać znamiona przestępstwa uporczywego nękania, czyli stalkingu, określonego w art. 190a Kodeksu karnego. Chodzi przede wszystkim o sytuacje, w których sprawca uporczywie kontaktuje się z pokrzywdzoną, śledzi ją, wydzwania, wysyła wiadomości, kontaktuje się z rodziną albo ingeruje w jej życie prywatne.

Zgodnie z art. 190a § 1 K.k. odpowiedzialności karnej podlega ten, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność. Przepis przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Nie jest konieczne, aby pokrzywdzona obawiała się wyłącznie fizycznego ataku. Ustawowe znamiona obejmują również uzasadnione poczucie poniżenia lub udręczenia. Alternatywną podstawą jest istotne naruszenie prywatności, nawet jeżeli nie wystąpiło poczucie zagrożenia.

W praktyce organy ścigania oceniają całokształt zachowań sprawcy, ich intensywność oraz wpływ na życie pokrzywdzonej. Znaczenie mają częstotliwość i czas trwania działań, wykorzystywanie różnych kanałów kontaktu, ignorowanie sprzeciwu kobiety oraz ewentualna eskalacja nękania.

Nie istnieje ustawowa liczba wiadomości ani sztywny okres, po którym zachowanie automatycznie staje się stalkingiem. Pojedynczy SMS lub jednorazowy konflikt po rozstaniu co do zasady nie wystarcza do przyjęcia uporczywości. Nie oznacza to jednak, że pojedyncza groźba lub inny niebezpieczny czyn pozostają bezkarne – mogą podlegać odrębnej ocenie prawnej.

Istotne może być również to, czy kobieta zmieniła swoje codzienne funkcjonowanie z obawy przed sprawcą, np. unika wychodzenia z domu, zmienia numer telefonu albo miejsce zamieszkania. Takie okoliczności pomagają wykazać skutki nękania, choć nie są samodzielnym, obowiązkowym warunkiem odpowiedzialności karnej.

Jak dokumentować nękanie i zgłosić sprawę?

W przypadku stalkingu bardzo ważne jest zabezpieczanie dowodów. Im dokładniej zostaną udokumentowane kolejne zdarzenia, tym łatwiej wykazać, że nie chodzi o pojedynczą kłótnię po rozstaniu, ale o powtarzające się, niepożądane zachowania.

Warto zachować przede wszystkim:

• wiadomości SMS, e-maile i komunikatory – wraz z datami, godzinami, numerami telefonów lub identyfikatorami kont;
• zrzuty ekranu z mediów społecznościowych, komentarzy i prób kontaktu z różnych profili;
• historię połączeń i nagrania – w szczególności materiały dokumentujące natarczywe telefony, groźby lub inne zachowania sprawcy;
• zdjęcia, przesyłki i inne przedmioty związane z nękaniem;
• dane świadków – osób, które widziały śledzenie, wizyty pod domem, zachowanie sprawcy w pracy albo otrzymywały od niego wiadomości dotyczące pokrzywdzonej;
• chronologię zdarzeń – daty, miejsca, opis sytuacji, reakcje kobiety i ewentualne interwencje Policji.

W miarę możliwości należy zachowywać oryginalne wiadomości i pliki, a nie wyłącznie ich zrzuty ekranu. Przydatna może być także dokumentacja medyczna lub psychologiczna obrazująca następstwa długotrwałego nękania.

Jeżeli były partner kontaktuje się z rodziną, znajomymi lub pracodawcą pokrzywdzonej, warto poprosić te osoby o zachowanie otrzymanych wiadomości. Nie należy jednak prowokować sprawcy ani podejmować ryzykownej konfrontacji tylko po to, aby zdobyć dodatkowy dowód.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji albo w prokuraturze, pisemnie lub ustnie do protokołu. Warto przedstawić całą chronologię zdarzeń, przekazać dostępne dowody i wskazać, jak zachowania sprawcy wpływają na bezpieczeństwo oraz życie pokrzywdzonej.

Przestępstwo określone w art. 190a § 1 K.k. jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego, dlatego kobieta powinna wyraźnie oświadczyć, że wnosi o ściganie sprawcy. Sama informacja o zdarzeniach przekazana przez osobę trzecią nie zastępuje wymaganego wniosku osoby uprawnionej.

Jeżeli nękanie polega przede wszystkim na wiadomościach i telefonach, pomocne może być także omówienie przestępstwa uporczywego nękania za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej.

Groźby bezprawne i naruszenie prywatności

Jeżeli były partner kieruje groźby, szantażuje lub próbuje wymuszać kontakt, mogą mieć zastosowanie także inne przepisy Kodeksu karnego. Art. 190 § 1 K.k. dotyczy groźby popełnienia przestępstwa na szkodę danej osoby lub osoby dla niej najbliższej, jeżeli wzbudza ona uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Art. 191 § 1 K.k. dotyczy natomiast zmuszania innej osoby do określonego zachowania przemocą lub groźbą bezprawną.

Nie każda nieprzyjemna wiadomość jest groźbą karalną, a nie każda próba wywarcia presji stanowi przestępstwo zmuszania. Znaczenie mają konkretne słowa, okoliczności ich wypowiedzenia i cel działania sprawcy. Więcej informacji zawiera materiał dotyczący gróźb bezprawnych wobec ofiary.

W wielu sprawach stalking obejmuje także publikowanie informacji o pokrzywdzonej, kontaktowanie się z jej pracodawcą lub rodziną albo tworzenie fałszywych kont internetowych. Takie działania mogą naruszać dobra osobiste i prowadzić również do odpowiedzialności cywilnej na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego. Jeżeli dochodzi do podszywania się pod inną osobę z wykorzystaniem jej danych lub wizerunku i wyrządzenia szkody majątkowej albo osobistej, należy rozważyć również art. 190a § 2 K.k.

Jeżeli sprawca zna adres, miejsce pracy albo dane rodziny pokrzywdzonej, rozsądne jest poinformowanie zaufanych osób o zagrożeniu. Warto uzgodnić z nimi bezpieczny sposób reagowania na niepożądane wizyty i próby uzyskiwania informacji o kobiecie.

Zakaz kontaktu i środki ochrony przed byłym partnerem

W toku postępowania karnego można występować o zastosowanie środków zapobiegawczych chroniących pokrzywdzoną. Na podstawie art. 275 § 2 Kodeksu postępowania karnego dozór Policji może obejmować m.in. zakaz kontaktowania się z pokrzywdzoną, zakaz zbliżania się do niej na określoną odległość albo zakaz przebywania w określonych miejscach.

Na etapie postępowania przygotowawczego właściwe postanowienie może wydać prokurator, a na etapie sądowym – sąd. Stosowanie środków zapobiegawczych wymaga spełnienia przesłanek przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego. Nie są one automatyczną konsekwencją zawiadomienia o przestępstwie i co do zasady dotyczą osoby, wobec której przedstawiono zarzuty.

Dlatego warto przekazać organom ścigania konkretne informacje o groźbach, śledzeniu, wcześniejszych incydentach, próbach kontaktu mimo sprzeciwu i ryzyku dalszego nękania. Można wyraźnie zwrócić się do prokuratora o rozważenie dozoru Policji z zakazem kontaktowania się lub zbliżania. W szczególnie poważnych przypadkach, po spełnieniu odrębnych przesłanek ustawowych, możliwe jest również tymczasowe aresztowanie.

Po skazaniu za stalking sąd może ponadto, na zasadach art. 41a K.k., orzec odpowiedni zakaz kontaktowania się albo zbliżania jako środek karny. Jest to jednak inny mechanizm niż środek zapobiegawczy stosowany podczas postępowania.

Natychmiastowa ochrona w przypadku przemocy domowej

Jeżeli zachowanie byłego partnera stanowi przemoc domową i stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia pokrzywdzonej, zastosowanie mogą mieć także szczególne środki ochrony wynikające z ustawy o Policji i ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Policja może wydać na 14 dni natychmiast wykonalny zakaz kontaktowania się z osobą doznającą przemocy domowej albo zakaz zbliżania się do niej na wskazaną odległość. W odpowiednich przypadkach możliwy jest również zakaz wstępu do miejsca pracy lub innych ustawowo określonych obiektów. Zakazy dotyczące kontaktowania się i zbliżania mogą zostać wydane również wtedy, gdy byli partnerzy nie mieszkają razem.

Ochrona przewidziana w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej może obejmować osoby pozostające w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej, niezależnie od wspólnego zamieszkiwania. Sam fakt wcześniejszego związku nie wystarcza jednak do zastosowania każdego z tych środków – konieczna jest ocena ustawowych przesłanek.

Osoba doznająca przemocy może także złożyć do sądu rejonowego wniosek o zakaz zbliżania się lub kontaktowania na podstawie art. 11aa ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Przepis przewiduje również możliwość żądania zakazu kontaktowania przy określonym nękaniu za pomocą komunikacji elektronicznej. Jeżeli Policja wydała zakaz na 14 dni, warto przed jego upływem rozważyć złożenie wniosku do sądu wraz z wnioskiem o zabezpieczenie, aby zapewnić dalszą ochronę.

W razie naruszenia obowiązującego zakazu należy dokumentować zdarzenia i informować Policję. Warto pamiętać, że środki ochronne przewidziane w postępowaniu karnym oraz szczególna ochrona przed przemocą domową mają odmienne podstawy prawne i przesłanki zastosowania.

Więcej informacji o procedurach związanych z przemocą domową przedstawia poradnik dotyczący wsparcia dla osoby zagrożonej.

Leczenie psychiatryczne sprawcy a odpowiedzialność karna

Fakt, że sprawca leczy się psychiatrycznie albo przebywał w ośrodku zamkniętym, nie oznacza automatycznie, że nie ponosi odpowiedzialności karnej. Znaczenie ma jego poczytalność w chwili popełnienia czynu, a nie sam fakt postawienia diagnozy czy korzystania z leczenia.

Zgodnie z art. 31 Kodeksu karnego niepoczytalność może wyłączyć winę, a znaczne ograniczenie poczytalności może wpływać na odpowiedzialność i wymiar kary. Jeżeli pojawiają się uzasadnione wątpliwości co do stanu psychicznego sprawcy, ocena wymaga odpowiednich ustaleń procesowych, w tym opinii biegłych psychiatrów. Ostateczne rozstrzygnięcie należy do sądu.

Nawet gdy sprawca był niepoczytalny w chwili czynu, nie oznacza to, że państwo nie może reagować na stwarzane przez niego zagrożenie. W przypadkach przewidzianych ustawą sąd może zastosować środki zabezpieczające. Nie są one jednak automatyczną konsekwencją choroby psychicznej i wymagają spełnienia odrębnych przesłanek.

Jeżeli zachowanie byłego partnera wskazuje na możliwość eskalacji przemocy, należy dokumentować kolejne incydenty i przekazywać informacje Policji lub prokuraturze. W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy niezwłocznie dzwonić pod numer alarmowy 112, niezależnie od tego, czy sprawca leczy się psychiatrycznie.

Wsparcie psychologiczne i pomoc bliskich

Ofiary stalkingu często odczuwają przewlekły stres, lęk i poczucie osaczenia. Wsparcie psychologiczne może pomóc odzyskać poczucie bezpieczeństwa oraz przygotować się do kontaktu z organami ścigania i sądem.

Osoba bliska może odegrać ważną rolę: pomóc w zabezpieczaniu wiadomości, uporządkowaniu chronologii zdarzeń, znalezieniu świadka lub przygotowaniu dokumentów. Może także towarzyszyć pokrzywdzonej podczas szukania pomocy. Nie należy natomiast podejmować samodzielnych prób zastraszania sprawcy ani bezpośredniej konfrontacji, która mogłaby zwiększyć zagrożenie.

Pomocne mogą być również organizacje wspierające osoby pokrzywdzone przestępstwami, ośrodki interwencji kryzysowej oraz punkty nieodpłatnej pomocy prawnej. W sytuacji nasilonego nękania warto zadbać również o bezpieczeństwo cyfrowe, w szczególności zmianę haseł do kont, kontrolę udostępniania lokalizacji i ograniczenie dostępu byłego partnera do prywatnych informacji.

FAQ

Czy trzeba wyraźnie powiedzieć byłemu partnerowi, że nie chce się kontaktu?

Przepisy o stalkingu nie uzależniają odpowiedzialności od wcześniejszego wysłania formalnego zakazu kontaktowania. Wyraźny sprzeciw pokrzywdzonej może jednak stanowić ważny dowód uporczywości i świadomości sprawcy. Jeżeli przekazanie takiego komunikatu mogłoby zwiększyć zagrożenie, nie należy podejmować ryzykownej konfrontacji.

Czy ktoś z rodziny może zgłosić stalking w imieniu kobiety?

Osoba bliska, która wie o przestępstwie, może zawiadomić Policję lub prokuraturę i przekazać posiadane dowody. Jednak w przypadku stalkingu z art. 190a § 1 K.k. do ścigania potrzebny jest wniosek pokrzywdzonej albo innej osoby ustawowo uprawnionej do jego złożenia. Pomoc bliskich nie zastępuje tego wymogu.

Czy zakaz kontaktowania się obejmuje również wiadomości internetowe?

Zakaz kontaktowania się może obejmować próby nawiązania kontaktu przez telefon, komunikatory, media społecznościowe oraz za pośrednictwem innych osób. Dokładny zakres obowiązków i zakazów wynika z wydanego postanowienia lub innego aktu właściwego organu. Należy zapoznać się z jego treścią i dokumentować ewentualne naruszenia.

Czy można uzyskać ochronę, jeśli byli partnerzy nigdy razem nie mieszkali?

Tak. Środki zapobiegawcze w postępowaniu karnym nie wymagają wcześniejszego wspólnego zamieszkiwania. Również szczególne przepisy o przeciwdziałaniu przemocy domowej mogą obejmować byłych partnerów pozostających wcześniej w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej. Każdorazowo konieczne jest jednak spełnienie przesłanek właściwych dla konkretnego środka ochrony.