Fikcyjne zatrudnienie w projekcie unijnym – co grozi pracownikowi?

Fikcyjne zatrudnienie w projekcie unijnym a odpowiedzialność pracownika

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, czy pracownik tylko podpisał umowę i biernie wykonywał polecenia pracodawcy, czy świadomie zgodził się na mechanizm, który miał pozwolić firmie rozliczać w projekcie unijnym koszty zatrudnienia osoby faktycznie niewykonującej pracy. Dla prawa karnego znaczenie ma zamiar, wiedza o celu działania oraz konkretne czynności: podpisywanie dokumentów, potwierdzanie obecności, zwracanie wynagrodzenia, składanie oświadczeń albo udział w kontroli.

Gdy uczestnik podpisywał lub przekazywał nierzetelne dokumenty rozliczeniowe, pomocne jest także omówienie udziału w fałszywych fakturach.

Nie można więc bez analizy akt sprawy przesądzić, że pracownik nie poniesie żadnych konsekwencji. To, że obecnie występuje jako świadek, nie wyklucza późniejszej zmiany jego statusu procesowego. Jeżeli w toku postępowania pojawią się dane dostatecznie uzasadniające podejrzenie popełnienia czynu przez konkretną osobę, organ może przedstawić jej zarzuty.

Jednocześnie sam fakt, że pieniądze były przelewane na rachunek pracownika, a następnie oddawane pracodawcy, nie zamyka sprawy. Dla organów może to być dowód na pozorność zatrudnienia, ale w odpowiedzialności karnej trzeba wykazać także świadome i zawinione zachowanie konkretnej osoby.

Pozorna umowa o pracę – kiedy ZUS może ją zakwestionować?

Umowa o pracę jest realna wtedy, gdy pracownik faktycznie wykonuje pracę określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca zatrudnia go za wynagrodzeniem. Sam podpis na umowie, zgłoszenie do ZUS i przelewy wynagrodzenia nie wystarczą, jeżeli strony od początku zakładały, że praca nie będzie wykonywana.

Zgodnie z art. 83 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. W praktyce ZUS bada więc, czy istniały rzeczywiste obowiązki, kto je wykonywał, czy pracownik miał przełożonego, ewidencję czasu pracy, rezultaty pracy, korespondencję służbową, sprzęt, zakres zadań i faktyczne podporządkowanie pracownicze.

Jeżeli ZUS uzna, że stosunek pracy był fikcyjny, może wydać decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. Taka decyzja ma znaczenie zarówno dla pracodawcy, jak i dla pracownika. Można się od niej odwołać do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych; co do zasady odwołanie wnosi się za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Skutki składkowe dla osoby prowadzącej działalność gospodarczą

W opisanym stanie faktycznym szczególnie ważne jest to, że pracownik prowadził własną działalność gospodarczą i korzystał z tego, że składki były opłacane z umowy o pracę. Jeżeli etat okaże się pozorny, ZUS może przyjąć, że nie było ważnego tytułu do ubezpieczeń pracowniczych. Wtedy trzeba sprawdzić, jakie składki powinny być opłacane z działalności gospodarczej w spornym okresie.

Konsekwencją mogą być zaległości składkowe z działalności wraz z odsetkami. To odrębne ryzyko od ewentualnego zwrotu świadczeń. Jeżeli dana osoba nie pobierała z ZUS zasiłku chorobowego, macierzyńskiego, opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego albo innego świadczenia z ubezpieczeń społecznych, nie będzie zwykle czego zwracać jako nienależnie pobranego świadczenia. Nadal jednak może powstać problem nieopłaconych składek.

Czy pracownik musi zwrócić wynagrodzenie albo świadczenia z ZUS?

Jeżeli wynagrodzenie było tylko technicznie przelewane na konto i następnie oddawane pracodawcy, w praktyce trzeba wykazać przepływ pieniędzy: przelewy, wypłaty gotówkowe, potwierdzenia, wiadomości, polecenia przełożonego i ewentualnych świadków. Samo twierdzenie, że pieniądze były zwracane, może nie wystarczyć.

Zwrot świadczeń z ZUS wchodzi w grę przede wszystkim wtedy, gdy na podstawie fikcyjnego zatrudnienia wypłacono świadczenie, do którego dana osoba nie miała prawa. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami, jeżeli zostało ono wypłacone mimo braku prawa albo na podstawie nieprawdziwych zeznań, fałszywych dokumentów lub świadomego wprowadzenia organu w błąd.

Inaczej należy ocenić zwrot dofinansowania unijnego. Co do zasady adresatem decyzji o zwrocie środków jest beneficjent projektu, czyli podmiot, który otrzymał i rozliczał dofinansowanie. Pracownik nie staje się automatycznie zobowiązany do zwrotu dotacji tylko dlatego, że był wpisany do dokumentacji jako osoba zatrudniona. Może jednak odpowiadać karnie albo cywilnie, jeżeli swoim świadomym działaniem wyrządził szkodę lub pomógł w uzyskaniu albo rozliczeniu środków na podstawie nierzetelnych dokumentów.

Jakie przepisy karne mogą mieć znaczenie?

Podstawowym przepisem dotyczącym nieprawdziwych danych w ubezpieczeniach społecznych jest art. 219 Kodeksu karnego. Przepis ten dotyczy osoby, która narusza przepisy prawa o ubezpieczeniach społecznych, nie zgłaszając wymaganych danych albo zgłaszając nieprawdziwe dane mające wpływ na prawo do świadczeń albo ich wysokość. Grozi za to grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. W typowej sytuacji głównym adresatem tego przepisu jest płatnik składek, czyli pracodawca, ale udział pracownika w cudzym procederze może być analizowany także przez pryzmat współdziałania.

Przy projektach finansowanych ze środków publicznych istotny może być także art. 297 § 1 Kodeksu karnego. Penalizuje on przedkładanie, w celu uzyskania m.in. dotacji lub subwencji, podrobionego, przerobionego, poświadczającego nierawdę albo nierzetelnego dokumentu lub nierzetelnego pisemnego oświadczenia dotyczącego okoliczności istotnych dla uzyskania wsparcia. Zagrożenie wynosi od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

W zależności od dokumentów i sposobu rozliczenia projektu organ może rozważać również oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, poświadczenie nieprawdy lub użycie dokumentu poświadczającego nieprawdę. Pracownik nie musi być autorem dokumentów, aby pojawiło się ryzyko odpowiedzialności za pomocnictwo. Zgodnie z art. 18 § 3 Kodeksu karnego pomocnictwo polega na ułatwieniu innej osobie popełnienia czynu zabronionego w zamiarze, aby ta osoba go dokonała.

Właśnie dlatego przy wątku konsekwencji dla pracownika ważny jest udział w cudzym procederze – organy będą badały, czy dana osoba rozumiała sens fikcyjnego zatrudnienia, czy zgodziła się na obieg pieniędzy i czy jej zachowanie było potrzebne do rozliczenia projektu albo uniknięcia składek.

Świadek w postępowaniu karnym – jakie ma prawa i obowiązki?

Świadek ma obowiązek stawić się na wezwanie i zeznawać prawdę. Przed przesłuchaniem powinien zostać pouczony o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. Fałszywe zeznania mogą stanowić odrębne przestępstwo.

W sprawie fikcyjnego zatrudnienia pytania mogą dotyczyć własnego udziału pracownika w rozliczeniu projektu, podpisywaniu dokumentów albo pobieraniu świadczeń. Jeżeli odpowiedź na konkretne pytanie mogłaby narazić świadka lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną lub karną skarbową, zastosowanie może mieć art. 183 K.p.k. i odmowa odpowiedzi.

Nie jest to to samo co odmowa całych zeznań. Pełna odmowa składania zeznań przez osobę najbliższą opiera się na odrębnej podstawie prawnej. Świadek, którego interesy wymagają ochrony, może także ustanowić pełnomocnika.

Co zrobić przed przesłuchaniem lub kontrolą?

Najważniejsze jest odtworzenie faktów i zabezpieczenie dowodów. Warto zgromadzić umowę o pracę, aneksy, zakres obowiązków, korespondencję z pracodawcą, potwierdzenia przelewów wynagrodzenia, dowody zwrotu pieniędzy, dokumenty z działalności gospodarczej, rozliczenia składek, ewentualne listy obecności, raporty z projektu i wiadomości pokazujące, kto faktycznie wykonywał zadania.

Nie należy uzgadniać wersji zdarzeń z pracodawcą ani innymi osobami uczestniczącymi w sprawie. Takie działania mogą zostać odebrane jako próba wpływania na postępowanie. Bezpieczniej jest przygotować chronologiczną notatkę dla siebie i prawnika: kiedy podpisano umowę, kiedy zrezygnowano z faktycznej pracy, kto zaproponował pozostawienie umowy, jak następował zwrot pieniędzy i czy pracownik podpisywał jakiekolwiek dokumenty projektowe.

Jeżeli podczas przesłuchania pytanie dotyczy okoliczności mogących obciążyć świadka, warto wyraźnie powołać się na prawo odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie. Nie powinno się składać nieprawdziwych zeznań w celu ochrony siebie lub pracodawcy, ponieważ może to stworzyć odrębny i poważny problem karny.

FAQ

Podsumowanie

Fikcyjne zatrudnienie w projekcie unijnym jest ryzykowne także dla osoby formalnie wpisanej jako pracownik. Najbardziej prawdopodobne skutki to zakwestionowanie umowy przez ZUS, utrata tytułu do ubezpieczeń, zaległości składkowe z działalności gospodarczej albo obowiązek zwrotu nienależnych świadczeń. W sprawie karnej odpowiedzialność pracownika zależy przede wszystkim od tego, czy świadomie pomagał pracodawcy w rozliczaniu fikcyjnego zatrudnienia, dokumentów lub kosztów projektu.

Jeżeli dana osoba jest wzywana jako świadek, powinna mówić prawdę, ale jednocześnie korzystać z przysługujących jej praw procesowych. W szczególności nie powinna odpowiadać pochopnie na pytania, które mogą ją samą narazić na odpowiedzialność karną.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.

5. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887.

6. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - Dz.U. 2009 nr 157 poz. 1240.

7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2016 r., sygn. II UK 439/15.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.