Zakupiony dyplom a odpowiedzialność karna

Czy sam zakup fałszywego dyplomu jest przestępstwem?

Na gruncie aktualnych przepisów Kodeksu karnego trzeba odróżnić sam zakup albo posiadanie fałszywego dyplomu od jego używania. Dyplom ukończenia szkoły lub uczelni jest dokumentem w rozumieniu prawa karnego, jeżeli potwierdza określone uprawnienie, kwalifikację, wykształcenie albo okoliczność mającą znaczenie prawne.

Art. 270 § 1 Kodeksu karnego penalizuje podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia za autentyczny oraz używanie takiego dokumentu jako autentycznego. Karalne jest posługiwanie się podrobionym dokumentem, gdy dokument ma wywołać skutki w obrocie prawnym, np. potwierdzić kwalifikacje w pracy, umożliwić zatrudnienie, awans, dostęp do stanowiska albo uzyskanie świadczenia.

Nie można jednak bezpiecznie zakładać, że zakup fałszywego dyplomu zawsze pozostaje obojętny karnie. Jeżeli z okoliczności wynika, że dokument kupiono po to, aby przedłożyć go pracodawcy lub innej instytucji, prokuratura może badać także przygotowanie do przestępstwa z art. 270 § 1 Kodeksu karnego. Przygotowanie do fałszerstwa materialnego dokumentu jest również zagrożone odpowiedzialnością karną.

Pokazanie dyplomu tylko ojcu

Jeżeli córka kupiła dyplom wyłącznie po to, aby pokazać go ojcu w prywatnej, rodzinnej sytuacji, a dokument nie został przedłożony pracodawcy, uczelni, urzędowi ani innej osobie w celu uzyskania korzyści lub potwierdzenia kwalifikacji, ryzyko odpowiedzialności jest wyraźnie mniejsze.

W takim stanie faktycznym można argumentować, że nie doszło do użycia dokumentu w obrocie prawnym. Dodatkowo, nawet jeżeli organ ścigania uznałby, że formalnie wystąpiły pewne znamiona czynu zabronionego, znaczenie może mieć art. 1 § 2 Kodeksu karnego: nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma.

Nie oznacza to jednak, że sprawę można zlekceważyć. Prokuratura będzie oceniać dowody: czy dyplom trafił do akt osobowych, czy pracodawca znał jego treść, czy córka składała oświadczenia o wykształceniu, czy od dyplomu zależało zatrudnienie, stanowisko, wynagrodzenie albo uprawnienia zawodowe.

Kiedy fałszywy dyplom może spowodować odpowiedzialność karną?

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy fałszywy dyplom zostaje użyty poza sferą prywatną. Chodzi zwłaszcza o sytuacje, w których dokument ma potwierdzić wykształcenie lub kwalifikacje wobec pracodawcy, szkoły, uczelni, urzędu, sądu, instytucji publicznej, firmy rekrutacyjnej albo kontrahenta.

• Przedłożenie fałszywego dyplomu do akt osobowych może zostać potraktowane jako użycie podrobionego dokumentu jako autentycznego.
• Dołączenie skanu dyplomu do CV, formularza rekrutacyjnego albo dokumentacji przetargowej może być oceniane jako posłużenie się dokumentem, jeżeli miało znaczenie dla decyzji drugiej strony.
• Jeżeli dzięki dyplomowi ktoś uzyskał pracę, awans, wyższe wynagrodzenie lub inne świadczenie, organ może badać również inne przepisy, w tym dotyczące oszustwa.
• Jeżeli dokument został wystawiony przez osobę uprawnioną, ale zawiera nieprawdę, mogą wchodzić w grę także przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, w szczególności regulacje dotyczące poświadczenia nieprawdy i używania dokumentu poświadczającego nieprawdę.

Za podstawowy typ czynu z art. 270 § 1 Kodeksu karnego grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. W wypadku mniejszej wagi odpowiedzialność jest łagodniejsza i może obejmować grzywnę, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat. Każdorazowo znaczenie mają cel działania, sposób użycia dokumentu, skutki oraz wcześniejsza karalność.

Pismo z prokuratury do pracodawcy

Samo pismo prokuratury skierowane do pracodawcy nie oznacza jeszcze, że córce przedstawiono zarzuty. Jeżeli postępowanie formalnie dotyczy pracodawcy, organ może jedynie sprawdzać dokumentację kadrową, kwalifikacje pracowników albo sposób gromadzenia dokumentów.

Pracodawca powinien odpowiedzieć na żądanie organu zgodnie z treścią pisma i przekazać te dokumenty, które posiada. Córka nie powinna próbować wpływać na treść odpowiedzi pracodawcy, prosić o ukrycie dokumentów ani usuwać dokumentacji. Takie zachowania mogłyby pogorszyć jej sytuację procesową.

Dla córki kluczowe jest ustalenie, czy prokuratura interesuje się nią jedynie jako osobą, której dokumenty znajdują się u pracodawcy, czy też jako osobą, która mogła posługiwać się fałszywym dokumentem. Inne uprawnienia przysługują świadkowi, a inne osobie podejrzanej lub podejrzanej.

Co córka powinna zrobić przed przesłuchaniem?

Najważniejsze jest spokojne odtworzenie faktów i niepodejmowanie działań, które mogłyby wyglądać jak utrudnianie postępowania. Córka powinna ustalić, czy kiedykolwiek przekazała dyplom pracodawcy, czy pracodawca zrobił kopię, czy dyplom był podstawą zatrudnienia lub awansu oraz czy składała pisemne oświadczenia o wykształceniu.

• Jeżeli zostanie wezwana jako świadek, co do zasady ma obowiązek stawić się i zeznawać, ale może uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić ją lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną.
• Jeżeli zostanie przesłuchana jako podejrzana, ma prawo odmówić składania wyjaśnień albo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania przyczyny.
• Nie powinna twierdzić, że dyplom nigdy nie istniał, jeżeli dokument można odnaleźć u pracodawcy albo w korespondencji elektronicznej.
• Nie powinna samodzielnie kontaktować się z osobą, która sprzedała dyplom, bez wcześniejszej konsultacji, ponieważ taka korespondencja może stać się dowodem.

Śmierć ojca nie usuwa ani nie tworzy odpowiedzialności karnej. Ma jednak znaczenie dowodowe: jeżeli dyplom był pokazany wyłącznie ojcu, a nie ma dokumentów potwierdzających użycie go wobec pracodawcy lub instytucji, obrona może opierać się na prywatnym charakterze zachowania i braku realnego skutku prawnego.

Przedawnienie i możliwość umorzenia

W sprawach dotyczących fałszywego dyplomu trzeba ustalić datę zakupu, ewentualną datę użycia dokumentu oraz datę wszczęcia postępowania. Dla czynu z art. 270 § 1 Kodeksu karnego, jako występku zagrożonego karą przekraczającą 3 lata pozbawienia wolności, podstawowy termin przedawnienia karalności wynosi 10 lat. W wypadku mniejszej wagi termin może być krótszy, ale ocena zależy od kwalifikacji prawnej.

Jeżeli czyn miał wyłącznie rodzinny charakter i nie wywołał skutków prawnych, można rozważać wniosek o umorzenie postępowania albo argumentację dotyczącą znikomej społecznej szkodliwości. Nie jest to jednak automatyczne. Organ bierze pod uwagę m.in. rodzaj dokumentu, motywację, stopień naruszenia zaufania do dokumentów i ewentualne korzyści.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, czy fałszywy dyplom został kiedykolwiek użyty poza relacją rodzinną. Jeżeli córka pokazała go wyłącznie ojcu, a pracodawca nie otrzymał tego dokumentu i nie podejmował na jego podstawie decyzji, istnieją argumenty przemawiające za brakiem odpowiedzialności albo za znikomą społeczną szkodliwością.

Jeżeli jednak dyplom znajduje się w aktach osobowych albo był wykorzystany w rekrutacji, sprawa wymaga ostrożnego podejścia. Wtedy przed kontaktem z organami ścigania warto sprawdzić dokumentację i skonsultować plan działania z prawnikiem, aby nie pogorszyć swojej sytuacji procesowej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 1, art. 115 § 14, art. 270, art. 273 oraz art. 101-102.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555, w szczególności art. 175 § 1 i art. 183 § 1.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.