- Groźba karalna z art. 190 § 1 Kodeksu karnego musi dotyczyć popełnienia przestępstwa na szkodę pokrzywdzonego lub osoby mu najbliższej i wzbudzić uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona.
- Za groźbę karalną grozi kara pozbawienia wolności do 3 lat, ale w konkretnej sprawie możliwe są również łagodniejsze rozstrzygnięcia, w tym grzywna lub ograniczenie wolności na zasadach ogólnych.
- Brak wcześniejszej karalności za przestępstwo umyślne jest jednym z ważnych warunków warunkowego umorzenia, lecz sam w sobie nie przesądza o takim zakończeniu sprawy.
- Zwykłe umorzenie jest możliwe m.in. wtedy, gdy brak dostatecznych danych, czyn nie zawiera wszystkich znamion przestępstwa albo jego społeczna szkodliwość jest znikoma.
- Nie należy usuwać wiadomości ani naciskać na pokrzywdzonego. Pełny kontekst rozmowy, wcześniejsze relacje stron i zachowanie po zdarzeniu mogą mieć istotne znaczenie dowodowe.
Określenie „pierwszy raz” nie jest osobną kategorią prawną. Dla sądu i prokuratora znaczenie ma przede wszystkim to, co dokładnie zostało powiedziane lub napisane, w jakim kontekście, jak odebrał to pokrzywdzony, czy jego obawa była obiektywnie uzasadniona oraz jaka jest dotychczasowa postawa osoby podejrzanej lub oskarżonej. Brak wcześniejszej karalności może mocno pomagać, ale nie usuwa odpowiedzialności, jeżeli wszystkie znamiona czynu są spełnione.
Kiedy groźba jest przestępstwem z art. 190 § 1 Kodeksu karnego?
Nie każda agresywna, wulgarna albo nieprzyjemna wypowiedź jest groźbą karalną. Art. 190 § 1 Kodeksu karnego obejmuje sytuację, w której sprawca grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę albo na szkodę osoby dla niej najbliższej, a groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że będzie spełniona.
W praktyce trzeba więc sprawdzić łącznie kilka elementów:
- czy padła zapowiedź zachowania, które samo stanowiłoby przestępstwo, np. pobicia, pozbawienia życia, podpalenia albo zniszczenia mienia,
- czy groźba była skierowana do konkretnej osoby lub dotyczyła jej albo osoby dla niej najbliższej,
- czy pokrzywdzony rzeczywiście obawiał się spełnienia groźby,
- czy ta obawa była uzasadniona w świetle okoliczności, a nie tylko całkowicie subiektywna.
Sąd Najwyższy podkreślał, że samo oświadczenie pokrzywdzonego „bałem się” nie kończy analizy. Trzeba ocenić, czy obawa miała obiektywne podstawy, biorąc pod uwagę m.in. relacje stron, sposób zachowania sprawcy, okoliczności wypowiedzi oraz to, jak podobną sytuację mógłby odebrać człowiek o cechach zbliżonych do pokrzywdzonego.
Groźba może zostać przekazana ustnie, przez komunikator, e-mail, nagranie, osobę trzecią albo wiadomość SMS. Jeżeli sprawa dotyczy właśnie wiadomości tekstowych, szersze omówienie znajdziesz w artykule o groźbach karalnych w sms-ach.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Co grozi za groźby karalne po raz pierwszy?
Za czyn z art. 190 § 1 Kodeksu karnego grozi kara pozbawienia wolności do 3 lat. Nie oznacza to jednak, że osoba niekarana, która pierwszy raz znalazła się w postępowaniu karnym, automatycznie otrzyma karę więzienia. Ustawowe zagrożenie wyznacza granice odpowiedzialności, natomiast konkretne rozstrzygnięcie zależy od okoliczności czynu i osoby sprawcy.
Jeżeli spełnione są ustawowe warunki, sąd może na podstawie art. 37a Kodeksu karnego zamiast kary pozbawienia wolności, która nie byłaby surowsza od roku, orzec grzywnę albo karę ograniczenia wolności. Możliwe jest również warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej roku, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 69 Kodeksu karnego. Zawieszenie wykonania kary nadal oznacza jednak skazanie.
Przy wymiarze kary sąd bierze pod uwagę stopień społecznej szkodliwości czynu, okoliczności obciążające i łagodzące, motywację, zachowanie po zdarzeniu oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy. W sprawie o jednorazową wypowiedź bez przemocy i bez dalszego nękania sytuacja może być oceniona inaczej niż przy groźbach powtarzanych, kierowanych wobec osoby szczególnie narażonej, połączonych z agresją fizyczną, śledzeniem albo demonstracją narzędzia mogącego służyć do ataku.
| Możliwe zakończenie | Kiedy może wchodzić w grę | Najważniejszy skutek |
|---|---|---|
| Umorzenie postępowania | Gdy zachodzi ustawowa przeszkoda procesowa, np. brak znamion czynu, brak dostatecznych danych albo znikoma społeczna szkodliwość. | Nie dochodzi do skazania za zarzucany czyn. |
| Warunkowe umorzenie | Gdy okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne, a sprawca spełnia warunki z art. 66 Kodeksu karnego. | Nie jest to wyrok skazujący, ale orzeczenie wiąże się z okresem próby i może zawierać obowiązki. |
| Wyrok skazujący | Gdy sąd uzna sprawstwo i winę oraz nie ma podstaw do umorzenia lub uniewinnienia. | Może zostać orzeczona kara i inne przewidziane prawem środki. |
| Uniewinnienie | Gdy po rozpoznaniu sprawy sąd stwierdzi m.in., że czynu nie popełniono albo czyn nie zawiera znamion przestępstwa. | Oskarżony nie zostaje uznany za winnego zarzucanego czynu. |
Kiedy możliwe jest zwykłe umorzenie postępowania?
Zwykłe umorzenie należy odróżnić od warunkowego umorzenia. Przy zwykłym umorzeniu podstawą jest wystąpienie przeszkody procesowej określonej przede wszystkim w art. 17 Kodeksu postępowania karnego. W sprawach o groźby najczęściej analizowane są: brak dostatecznych danych uzasadniających podejrzenie popełnienia czynu, brak ustawowych znamion przestępstwa oraz znikoma społeczna szkodliwość czynu.
Brak znamion groźby karalnej
Jeżeli wypowiedź była obelgą, wyrazem złości albo ogólnym stwierdzeniem, ale nie stanowiła groźby popełnienia przestępstwa, art. 190 § 1 Kodeksu karnego może nie mieć zastosowania. Podobnie jest wtedy, gdy nie da się wykazać uzasadnionej obawy spełnienia groźby. Trzeba jednak oceniać całokształt sytuacji, a nie tylko wyrwane z rozmowy zdanie.
Brak dostatecznych dowodów
Umorzenie może nastąpić również wtedy, gdy materiał dowodowy nie daje dostatecznych podstaw do przypisania czynu konkretnej osobie. W praktyce znaczenie mogą mieć pełne rozmowy z komunikatorów, nagrania, zeznania świadków, billing lub dane urządzeń, zachowanie stron przed i po zdarzeniu oraz spójność relacji pokrzywdzonego.
Znikoma społeczna szkodliwość czynu
Prawo karne stanowi, że czyn zabroniony o znikomej społecznej szkodliwości nie jest przestępstwem. Ocena ta wymaga uwzględnienia m.in. charakteru zagrożonego dobra, sposobu i okoliczności działania, zamiaru oraz motywacji. Sama niekaralność nie wystarcza do uznania szkodliwości za znikomą. W sprawach o realnie odczuwane groźby przeciwko życiu lub zdrowiu próg ten może być trudny do spełnienia.
Kiedy możliwe jest warunkowe umorzenie?
Warunkowe umorzenie jest szczególnie istotne dla osoby, która wcześniej nie była karana za przestępstwo umyślne. Nie oznacza jednak stwierdzenia, że czynu nie było. Sąd stosuje tę instytucję wtedy, gdy okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości, ale – ze względu na stopień winy, społeczną szkodliwość i pozytywną prognozę wobec sprawcy – uznaje, że nie jest potrzebne wydanie wyroku skazującego.
Z art. 66 Kodeksu karnego wynikają najważniejsze przesłanki:
- wina i społeczna szkodliwość czynu nie mogą być znaczne,
- okoliczności popełnienia czynu nie mogą budzić wątpliwości,
- sprawca nie może być wcześniej karany za przestępstwo umyślne,
- jego postawa, właściwości, warunki osobiste i dotychczasowy sposób życia muszą uzasadniać pozytywną prognozę,
- zarzucane przestępstwo nie może być zagrożone karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.
Groźba karalna z art. 190 § 1 Kodeksu karnego jest zagrożona karą do 3 lat pozbawienia wolności, więc limit ustawowego zagrożenia sam w sobie nie blokuje warunkowego umorzenia. Sąd nadal musi jednak ocenić wszystkie pozostałe przesłanki.
Warunkowe umorzenie następuje na okres próby od roku do 3 lat. Sąd może nałożyć obowiązki, a jeżeli czyn spowodował szkodę – przepisy przewidują obowiązek jej naprawienia w całości lub części; w miarę możliwości sąd może również zobowiązać do zadośćuczynienia za krzywdę albo orzec nawiązkę. W zależności od sytuacji możliwe są także inne obowiązki przewidziane ustawą.
Czy wcześniejsza karalność ma znaczenie?
Tak, ale trzeba rozróżnić różne rodzaje wcześniejszych rozstrzygnięć. Dla warunkowego umorzenia kluczowe jest, czy sprawca był wcześniej karany za przestępstwo umyślne. Osoba, która ma takie skazanie, co do zasady nie spełnia tej przesłanki. Z kolei przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary art. 69 Kodeksu karnego odwołuje się do wcześniejszego skazania na karę pozbawienia wolności w czasie popełnienia nowego przestępstwa.
Dlatego przed składaniem wniosku warto ustalić dokładny status wcześniejszej sprawy: czy zakończyła się skazaniem, warunkowym umorzeniem, umorzeniem zwykłym, czy też skazanie uległo już zatarciu. Potoczne stwierdzenie „mam czyste konto” może nie wystarczyć do prawidłowej oceny prawnej.
Czy cofnięcie wniosku przez pokrzywdzonego kończy sprawę?
Co do zasady ściganie czynu z art. 190 § 1 Kodeksu karnego następuje na wniosek pokrzywdzonego. Po złożeniu wniosku postępowanie toczy się z urzędu. Wniosek może zostać cofnięty w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu – do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej. Po skutecznym cofnięciu wniosku ponowne jego złożenie jest niedopuszczalne.
Trzeba jednak uwzględnić ważny wyjątek. Art. 12 § 4 Kodeksu postępowania karnego pozwala wszcząć i prowadzić sprawę o czyn z art. 190 § 1 Kodeksu karnego nawet bez wniosku pokrzywdzonego, jeżeli istnieje duże prawdopodobieństwo, że brak wniosku wynika z obawy przed odwetem albo przemawia za tym interes społeczny. W takim przypadku postępowanie toczy się z urzędu do prawomocnego zakończenia.
Nie należy więc zakładać, że prywatne „dogadanie się” automatycznie zamknie sprawę. Niedopuszczalne jest wywieranie nacisku na pokrzywdzonego, aby wycofał zeznania lub wniosek. Jeżeli strony chcą zakończyć konflikt, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być formalna mediacja lub pojednanie prowadzone bez presji.
Co najbardziej wpływa na decyzję prokuratora i sądu?
W sprawie o groźby karalne nie ma jednego automatycznego schematu. Największe znaczenie mają zwykle okoliczności samej wypowiedzi i jej odbioru. Organ prowadzący postępowanie analizuje nie tylko pojedyncze słowa, lecz także cały kontekst konfliktu.
Na korzyść osoby podejrzanej lub oskarżonej mogą przemawiać m.in. jednorazowy charakter zdarzenia, wcześniejsza niekaralność, brak przemocy, brak dalszych gróźb, spokojne zachowanie po zdarzeniu, naprawienie szkody lub krzywdy w dopuszczalnej formie oraz stabilny tryb życia. Nie oznacza to automatycznie umorzenia, ale może mieć znaczenie przy ocenie społecznej szkodliwości, prognozy kryminologicznej i wymiarze kary.
Na niekorzyść mogą działać powtarzalność gróźb, wcześniejsza agresja wobec tej samej osoby, grożenie użyciem konkretnego narzędzia, śledzenie pokrzywdzonego, przychodzenie pod jego dom lub miejsce pracy, łamanie zakazów kontaktowania się, groźby wobec dzieci lub innych osób najbliższych oraz kontynuowanie zachowania mimo interwencji Policji.
Co zrobić po wezwaniu na Policję, do prokuratury lub sądu?
Najpierw sprawdź, w jakim charakterze jesteś wzywany: świadka, osoby podejrzanej, podejrzanego czy oskarżonego. Od tego zależą prawa i obowiązki procesowe. Jeżeli postawiono zarzut, istotne jest dokładne brzmienie opisu czynu, data i miejsce zdarzenia oraz wskazanie, jaka groźba miała zostać wypowiedziana.
Przed złożeniem wyjaśnień warto odtworzyć chronologię zdarzenia i zabezpieczyć pełny materiał, który pokazuje kontekst. W sprawach komunikatorowych nie ograniczaj się do jednego zrzutu ekranu – znaczenie może mieć cała rozmowa przed i po spornej wiadomości.
- Sprawdź wezwanie i ustal swój status procesowy oraz sygnaturę sprawy.
- Zapisz dokładnie, co według zarzutu miało zostać powiedziane lub wysłane, kiedy, do kogo i w jakich okolicznościach.
- Zabezpiecz pełne rozmowy, SMS-y, e-maile, nagrania, historię połączeń i inne dane pokazujące kontekst; nie usuwaj niewygodnych fragmentów.
- Spisz dane świadków, którzy widzieli zdarzenie, słyszeli rozmowę albo znają zachowanie stron bezpośrednio przed i po nim.
- Ustal swoją historię karalności i wcześniejszych postępowań, zwłaszcza jeżeli rozważasz wniosek o warunkowe umorzenie.
- Przygotuj dokumenty dotyczące sytuacji osobistej i dotychczasowego trybu życia tylko wtedy, gdy mogą mieć znaczenie dla prognozy, np. zatrudnienie, nauka, opieka nad bliskimi lub podjęta terapia związana z przyczyną konfliktu.
- Nie kontaktuj się z pokrzywdzonym w sposób, który może zostać odebrany jako nacisk, kolejna groźba albo próba wpływania na zeznania.
- Jeżeli przyznajesz, że wypowiedź padła, ale chcesz zabiegać o łagodne zakończenie sprawy, przygotuj argumenty odnoszące się konkretnie do przesłanek warunkowego umorzenia lub wymiaru kary.
Strategia procesowa zależy od materiału dowodowego. Jeżeli kwestionujesz, że groźba w ogóle padła lub że miała charakter przestępny, wniosek o warunkowe umorzenie może być niespójny z obroną opartą na braku znamion. Jeżeli natomiast okoliczności czynu są jasne i zasadniczo niekwestionowane, warunkowe umorzenie może być rozwiązaniem wartym rozważenia przy spełnieniu przesłanek ustawowych.
Czy przeprosiny, pojednanie lub mediacja pomagają?
Mogą pomóc, ale nie gwarantują konkretnego rozstrzygnięcia. Dobrowolne przeprosiny, naprawienie szkody, zadośćuczynienie albo pojednanie mogą być istotne przy ocenie postawy po czynie. W zależności od sprawy mogą wspierać argumentację za łagodniejszym rozstrzygnięciem lub korzystniejszym wymiarem kary.
Najważniejsze jest jednak, aby takie działania były rzeczywiście dobrowolne i nie naruszały bezpieczeństwa pokrzywdzonego. Jeżeli konflikt jest ostry, obowiązuje zakaz kontaktu albo pokrzywdzony nie chce bezpośredniej rozmowy, nie należy wymuszać spotkania. Formalna mediacja pozwala prowadzić rozmowę w bardziej kontrolowanych warunkach.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, dlaczego sam brak wcześniejszej karalności nie przesądza wyniku i dlaczego trzeba oddzielić brak znamion przestępstwa od warunkowego umorzenia.
Po gwałtownej kłótni sąsiedzkiej mężczyzna mówi: „jeszcze pożałujesz”, ale nie zapowiada pobicia, zabójstwa ani innego konkretnego przestępstwa. Strony od miesięcy się spierają, lecz nie było wcześniej przemocy. W takiej sprawie samo nieprzyjemne sformułowanie nie musi wypełniać znamion art. 190 § 1 Kodeksu karnego. Kluczowe będzie ustalenie znaczenia wypowiedzi w kontekście całej sytuacji. Jeżeli brak znamion czynu zabronionego, właściwym kierunkiem może być zwykłe umorzenie albo – na etapie sądowym – uniewinnienie, a nie warunkowe umorzenie.
Niekarany dotąd sprawca po rozstaniu wysyła jedną wiadomość z jednoznaczną groźbą pobicia. Pokrzywdzona zna jego wcześniejsze agresywne zachowania i realnie obawia się spełnienia groźby. Sprawca nie kontynuuje kontaktu, przyznaje się, przeprasza i nie narusza porządku prawnego. Jeżeli okoliczności nie budzą wątpliwości, a wina i społeczna szkodliwość nie zostaną ocenione jako znaczne, sąd może rozważyć warunkowe umorzenie. Nie jest ono jednak automatyczne tylko dlatego, że sprawca jest niekarany.
Osoba wcześniej niekarana przez kilka tygodni wysyła pokrzywdzonemu groźby śmierci, pojawia się pod jego domem i opisuje, w jaki sposób zrobi mu krzywdę. W takiej sytuacji brak wcześniejszego skazania jest okolicznością korzystną, lecz powtarzalność, intensywność i realność zagrożenia mogą przemawiać przeciwko warunkowemu umorzeniu. Ryzyko wyroku skazującego jest wtedy wyraźnie większe.
FAQ
Czy za groźby karalne pierwszy raz można iść do więzienia?
Tak, ponieważ art. 190 § 1 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności do 3 lat. Pierwsza sprawa i niekaralność nie wyłączają takiej kary. W wielu sprawach możliwe są jednak inne rozstrzygnięcia, zależnie od okoliczności czynu, postawy sprawcy i spełnienia przesłanek ustawowych.
Czy osoba niekarana zawsze dostanie warunkowe umorzenie?
Nie. Niekaralność za przestępstwo umyślne jest tylko jedną z przesłanek. Sąd bada również stopień winy i społecznej szkodliwości, brak wątpliwości co do okoliczności czynu oraz pozytywną prognozę na przyszłość.
Czy warunkowe umorzenie oznacza uniewinnienie?
Nie. Warunkowe umorzenie nie jest wyrokiem skazującym, ale nie oznacza też stwierdzenia, że oskarżony nie popełnił czynu. Sąd stosuje je przy spełnieniu przesłanek z art. 66 Kodeksu karnego i wyznacza okres próby.
Czy warunkowe umorzenie pojawia się w Krajowym Rejestrze Karnym?
Tak. W Krajowym Rejestrze Karnym gromadzi się także dane osób, wobec których prawomocnie warunkowo umorzono postępowanie karne. Dlatego przy sprawach, w których znaczenie ma zaświadczenie z KRK, trzeba ocenić również praktyczny skutek takiego rozstrzygnięcia.
Czy wystarczy, że pokrzywdzony powie, że się bał?
Nie zawsze. Dla art. 190 § 1 Kodeksu karnego obawa ma być uzasadniona. Ocenia się więc zarówno rzeczywiste odczucie pokrzywdzonego, jak i obiektywne okoliczności, które mogły uzasadniać przekonanie, że groźba zostanie spełniona.
Czy cofnięcie wniosku przez pokrzywdzonego automatycznie kończy sprawę?
Nie zawsze. Cofnięcie wniosku wymaga odpowiedniej zgody prokuratora albo sądu i jest możliwe w określonym czasie. Ponadto art. 12 § 4 Kodeksu postępowania karnego pozwala w szczególnych sytuacjach prowadzić sprawę o groźby z art. 190 § 1 nawet bez wniosku pokrzywdzonego.
Czy przeprosiny wystarczą do umorzenia?
Nie. Przeprosiny lub pojednanie mogą działać na korzyść sprawcy przy ocenie jego postawy, ale nie usuwają automatycznie znamion przestępstwa i nie wiążą prokuratora ani sądu co do sposobu zakończenia postępowania.
Czy powinienem usuwać wiadomości, które wyglądają źle?
Nie. Usuwanie materiału może utrudnić rzetelną ocenę sprawy i pozbawić Cię fragmentów rozmowy, które pokazują szerszy kontekst. Zabezpiecz całość korespondencji w niezmienionej formie i omów jej znaczenie procesowe z obrońcą.
Podsumowanie
W pierwszej sprawie o groźby karalne najważniejsze jest ustalenie, czy zachowanie rzeczywiście spełniło wszystkie znamiona z art. 190 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli nie – możliwe jest zwykłe umorzenie, a na etapie sądowym także uniewinnienie. Jeżeli czyn został popełniony, ale jego wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne, a sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne i daje pozytywną prognozę, można rozważać warunkowe umorzenie.
Przed złożeniem wyjaśnień warto uporządkować dowody, dokładnie sprawdzić treść zarzutu oraz rozdzielić dwie różne linie argumentacji: obronę opartą na braku znamion przestępstwa i wniosek o łagodne zakończenie sprawy przy zasadniczo niekwestionowanych okolicznościach. Wybór powinien wynikać z akt i materiału dowodowego, a nie wyłącznie z tego, że jest to pierwszy konflikt z prawem.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 37a, art. 53, art. 66–69, art. 115 § 2 i art. 190.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 12, art. 17 i art. 414.
- Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym – w zakresie danych o prawomocnym warunkowym umorzeniu postępowania.
- Wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2017 r., sygn. akt V KK 372/16 – w zakresie wymogu uzasadnionej obawy spełnienia groźby.