Fałszywe zaświadczenie lekarskie lub szkolne – co grozi za użycie?

W sprawach o fałszywe zaświadczenia nie wystarczy ustalić, że dokument zawiera nieprawdziwą informację. Trzeba jeszcze odpowiedzieć na pytanie, skąd dokument pochodzi, kto go sporządził, czy został podrobiony lub przerobiony, czy też był autentycznie wystawiony, ale niezgodny z prawdą, oraz czy osoba, która go przedłożyła, wiedziała o jego fałszu.

Zaświadczenie lekarskie, szkolne, uczelniane lub inne podobne pismo może być dokumentem w rozumieniu prawa karnego, jeżeli ze względu na swoją treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego albo okoliczności mającej znaczenie prawne. Dlatego znaczenie ma nie nazwa pisma, lecz jego funkcja i sposób użycia.

Fałszywe zaświadczenie lekarskie lub szkolne – co grozi? – najważniejsze informacje

Kiedy taki problem pojawia się w praktyce?

Najczęściej problem pojawia się wtedy, gdy ktoś przedkłada dokument po to, aby usprawiedliwić nieobecność, uzyskać określone uprawnienie, uniknąć negatywnej konsekwencji albo przekonać pracodawcę, szkołę, uczelnię, urząd lub inną instytucję, że wskazana w zaświadczeniu okoliczność rzeczywiście miała miejsce.

Przykładem może być przerobienie daty na zaświadczeniu lekarskim, użycie pisma z podrobioną pieczątką lub podpisem, przedstawienie dokumentu sporządzonego od początku przez osobę nieuprawnioną albo posłużenie się autentycznym zaświadczeniem, które zawiera nieprawdziwe poświadczenie istotnej okoliczności.

Samo to, że pismo jest potocznie nazywane „zaświadczeniem”, nie przesądza kwalifikacji. Organ musi ustalić, czy w danej sytuacji było ono dokumentem w rozumieniu art. 115 § 14 Kodeksu karnego i czy zostało użyte w sposób objęty konkretnym przepisem.

Od czego zależy ocena prawna?

Najważniejsze jest rozróżnienie między dokumentem podrobionym lub przerobionym a dokumentem autentycznie wystawionym, lecz zawierającym nieprawdę. W pierwszym przypadku podstawowym przepisem jest zwykle art. 270 § 1 Kodeksu karnego. W drugim może mieć znaczenie art. 273, jeżeli chodzi o dokument określony w art. 271 lub 272.

Znaczenie ma także wiek. Zasadniczo na podstawie Kodeksu karnego odpowiada osoba, która popełniła czyn po ukończeniu 17 lat. Przestępstwa dotyczące fałszywych dokumentów nie należą do wyjątków, które pozwalają wprost stosować odpowiedzialność karną wobec piętnastolatka na zasadach art. 10 § 2 Kodeksu karnego. Jeżeli sprawa dotyczy osoby młodszej, trzeba ocenić ją według przepisów dotyczących nieletnich.

Podstawa prawna i kwalifikacja sprawy

Przepisy, które najczęściej mają znaczenie

Art. 270 § 1 Kodeksu karnego dotyczy podrobienia lub przerobienia dokumentu w celu użycia go za autentyczny, a także użycia takiego dokumentu jako autentycznego. W typie podstawowym grozi za to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. W wypadku mniejszej wagi art. 270 § 2a przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Art. 271 Kodeksu karnego dotyczy przede wszystkim osoby uprawnionej do wystawienia dokumentu, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne. Dla osoby, która następnie używa takiego dokumentu, znaczenie może mieć art. 273 Kodeksu karnego. Przepis ten przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Art. 272 Kodeksu karnego może mieć zastosowanie, gdy ktoś wyłudza poświadczenie nieprawdy przez podstępne wprowadzenie w błąd funkcjonariusza publicznego lub innej osoby upoważnionej do wystawienia dokumentu. Zagrożenie wynosi do 3 lat pozbawienia wolności. Jeżeli taki dokument zostanie później użyty, organ może badać również art. 273 Kodeksu karnego; ostateczna kwalifikacja zależy od przebiegu zdarzenia i relacji między poszczególnymi zachowaniami.

Przy innych typach zaświadczeń mechanizm prawny może być podobny. Osobny tekst omawia fałszywe zaświadczenie o zarobkach, gdzie znaczenie dokumentu i cel jego użycia mogą prowadzić także do dalszych konsekwencji zależnych od konkretnej sytuacji.

Co organ musi ustalić?

Policja, prokurator, a następnie sąd nie powinni poprzestać na stwierdzeniu, że treść zaświadczenia była niezgodna z rzeczywistością. Dla prawidłowej kwalifikacji trzeba ustalić między innymi:

• czy dane pismo było dokumentem w rozumieniu prawa karnego,
• czy zostało podrobione, przerobione, czy autentycznie wystawione przez osobę uprawnioną,
• kto stworzył lub zmienił dokument oraz w jaki sposób,
• czy osoba korzystająca z dokumentu wiedziała, że jest fałszywy albo zawiera nieprawdziwe poświadczenie,
• w jaki sposób dokument został użyty i komu go przedstawiono,
• czy treść dokumentu miała znaczenie prawne,
• czy doszło do wyłudzenia poświadczenia nieprawdy przez podstęp,
• czy działanie wywołało szkodę lub inne skutki i jaki był cel sprawcy.

Świadomość fałszu jest szczególnie ważna dla osoby, która dokument tylko otrzymała i później go przedłożyła. Jeżeli ktoś rzeczywiście nie wiedział, że dokument został podrobiony lub przerobiony, organ musi uwzględnić tę okoliczność przy ocenie strony podmiotowej czynu. Sama obecność dokumentu w telefonie, skrzynce e-mail lub dokumentach nie jest tym samym co świadome użycie go jako autentycznego.

Jakie konsekwencje grożą w praktyce?

Kara, środki karne, obowiązki albo koszty

Ustawowe zagrożenie nie oznacza, że w każdej sprawie zapadnie kara pozbawienia wolności. Sąd bierze pod uwagę między innymi stopień winy, społeczną szkodliwość, sposób działania, skutki, motywację, wcześniejszą karalność i zachowanie po zdarzeniu.

W sprawach odpowiadających warunkom z art. 66 Kodeksu karnego możliwe może być warunkowe umorzenie postępowania. Jest to rozwiązanie zależne od spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, w tym tego, aby wina i społeczna szkodliwość czynu nie były znaczne, okoliczności czynu nie budziły wątpliwości, a sprawca nie był wcześniej karany za przestępstwo umyślne. Warunkowego umorzenia nie stosuje się do czynu zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, dlatego przy art. 270 § 1, art. 272 i art. 273 ta przeszkoda sama w sobie nie wyklucza rozważenia tego rozwiązania.

Jeżeli powstała szkoda, znaczenie może mieć obowiązek jej naprawienia albo inne rozstrzygnięcia kompensacyjne. Po skazaniu mogą również pojawić się koszty postępowania. Ich zakres zależy od sposobu zakończenia sprawy i konkretnych rozstrzygnięć sądu.

Skutki poboczne dla pracy, prawa jazdy, rodziny albo KRK

Praca. Jeżeli fałszywe zaświadczenie zostało użyte wobec pracodawcy, postępowanie karne nie wyczerpuje wszystkich możliwych konsekwencji. Pracodawca może odrębnie ocenić naruszenie obowiązków pracowniczych, wiarygodność usprawiedliwienia nieobecności lub inne skutki wynikające z prawa pracy i regulacji wewnętrznych. Nie ma jednak jednej automatycznej konsekwencji dla każdego przypadku.

Szkoła lub uczelnia. Niezależnie od odpowiedzialności karnej mogą pojawić się konsekwencje regulaminowe lub dyscyplinarne, jeżeli dokument miał wpływ na usprawiedliwienie nieobecności, zaliczenie, termin egzaminu, praktykę, świadczenie lub inne uprawnienie. Zakres tych skutków zależy od regulaminu i podstawy prawnej działania danej instytucji.

KRK. Prawomocne skazanie za przestępstwo jest co do zasady ujawniane w Krajowym Rejestrze Karnym do czasu zatarcia skazania. Informacje o prawomocnym warunkowym umorzeniu postępowania również są gromadzone w KRK, chociaż warunkowe umorzenie nie jest skazaniem. Zatarcie skazania następuje na zasadach określonych w Kodeksie karnym i zależy między innymi od rodzaju wymierzonej kary.

Prawo jazdy. Samo użycie fałszywego zaświadczenia lekarskiego lub szkolnego kwalifikowane z art. 270 lub 273 Kodeksu karnego nie powoduje automatycznej utraty prawa jazdy. Inaczej trzeba ocenić sytuację, jeżeli dokument dotyczył bezpośrednio uprawnienia do kierowania albo w sprawie występują inne podstawy prawne.

Sprawy rodzinne. Sam zarzut lub skazanie za przestępstwo przeciwko wiarygodności dokumentów nie powoduje automatycznie zmian w zakresie władzy rodzicielskiej, kontaktów czy alimentów. Może jednak zostać ocenione w innym postępowaniu, jeżeli ma rzeczywiste znaczenie dla rozstrzyganej tam kwestii.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania, pisma albo decyzji?

Jakie dowody zabezpieczyć?

Najważniejsze jest zachowanie materiału w pierwotnym stanie. Nie poprawiaj pliku, nie usuwaj metadanych, nie kasuj czatu z osobą, od której otrzymałeś dokument, i nie próbuj tworzyć „prawidłowej” wersji po fakcie. Takie działania mogą utrudnić odtworzenie przebiegu zdarzeń.

W praktyce warto zabezpieczyć:

Jeżeli dokument był przekazywany elektronicznie, zachowaj nie tylko zrzut ekranu, ale w miarę możliwości również oryginalną wiadomość i plik. Może to mieć znaczenie dla ustalenia czasu przesłania, źródła dokumentu i ewentualnych zmian.

Kiedy składać wyjaśnienia, wniosek albo odwołanie?

Najpierw sprawdź, w jakim charakterze zostałeś wezwany. Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień albo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania i może korzystać z pomocy obrońcy. Świadek ma co do zasady obowiązek stawić się i zeznawać, ale może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Nie ma jednego uniwersalnego terminu na „odwołanie” w każdej sprawie karnej. Termin zależy od rodzaju pisma i etapu postępowania. Po otrzymaniu wezwania, postanowienia albo orzeczenia trzeba od razu sprawdzić pouczenie, datę doręczenia i wskazany środek zaskarżenia. Jeżeli pismo wyznacza termin, nie warto czekać do ostatniego dnia.

Wnioski dowodowe warto składać wtedy, gdy wiadomo, jaki fakt mają wykazać. Może to być na przykład wniosek o zabezpieczenie korespondencji, przesłuchanie osoby, od której pochodził dokument, sprawdzenie dokumentacji wystawcy lub uzyskanie danych dotyczących przesłania pliku. Adresatem jest organ prowadzący sprawę na danym etapie: policja lub prokurator w postępowaniu przygotowawczym, a po skierowaniu sprawy do sądu – właściwy sąd.

Jeżeli nie możesz stawić się na wezwanie, nie ignoruj go. Skontaktuj się z organem, wskaż przyczynę i przedstaw dokumenty potwierdzające przeszkodę, jeżeli są dostępne. Samodzielne uznanie, że wezwanie jest „nieważne” albo „niepotrzebne”, może prowadzić do dodatkowych problemów procesowych.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, dlaczego podobnie wyglądające sytuacje mogą prowadzić do innej kwalifikacji prawnej.

FAQ

Czy samo posiadanie fałszywego zaświadczenia jest tym samym co jego użycie?

Nie. Art. 270 § 1 obejmuje między innymi używanie podrobionego lub przerobionego dokumentu jako autentycznego. Samo przechowywanie pliku lub papieru nie oznacza jeszcze, że dokument został użyty. Trzeba jednak sprawdzić, czy osoba nie uczestniczyła wcześniej w jego podrobieniu, przerobieniu albo innych czynnościach objętych przepisami.

Czy odpowiadam, jeżeli nie ja podrobiłem dokument?

Możesz odpowiadać za samo świadome użycie podrobionego lub przerobionego dokumentu jako autentycznego, nawet jeżeli przygotowała go inna osoba. Kluczowe jest to, czy wiedziałeś o fałszu i mimo tego posłużyłeś się dokumentem.

Czy zdjęcie lub PDF zaświadczenia też może mieć znaczenie karne?

Tak, forma elektroniczna nie wyklucza automatycznie uznania zapisu za dokument. Trzeba ocenić, czy dany zapisany nośnik informacji ze względu na treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego albo okoliczności mającej znaczenie prawne oraz w jaki sposób został użyty.

Co jeśli nie wiedziałem, że zaświadczenie jest fałszywe?

Brak świadomości fałszu może mieć zasadnicze znaczenie. Organ powinien ustalić, co wiedziałeś w chwili użycia dokumentu i z czego ta wiedza wynikała. Warto zachować korespondencję z osobą, od której dokument został otrzymany, oraz inne dowody pokazujące okoliczności jego uzyskania.

Czy sprawa może zakończyć się bez skazania?

W niektórych sprawach możliwe jest warunkowe umorzenie postępowania, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 66 Kodeksu karnego. Nie jest to rozwiązanie automatyczne. Sąd bada między innymi stopień winy i społecznej szkodliwości, okoliczności czynu, wcześniejszą karalność za przestępstwo umyślne i prognozę przestrzegania prawa.

Czy warunkowe umorzenie pojawia się w KRK?

Informacje o prawomocnym warunkowym umorzeniu postępowania są gromadzone w Krajowym Rejestrze Karnym, mimo że warunkowe umorzenie nie jest skazaniem. Dlatego przed wyborem sposobu zakończenia sprawy warto uwzględnić także praktyczne skutki dla osoby, która potrzebuje informacji z KRK.

Co jeśli fałszywego zaświadczenia użyła osoba przed ukończeniem 17 lat?

Co do zasady odpowiedzialność na zasadach Kodeksu karnego zaczyna się po ukończeniu 17 lat. Przestępstwa z art. 270–273 nie należą do katalogu z art. 10 § 2 Kodeksu karnego, który w określonych przypadkach pozwala odpowiadać jak dorosłemu sprawcy po ukończeniu 15 lat. Wobec młodszej osoby zastosowanie mogą mieć przepisy dotyczące nieletnich.

Podsumowanie

Po użyciu fałszywego zaświadczenia najważniejsze jest ustalenie, z jakim rodzajem dokumentu mamy do czynienia i co dokładnie zrobiła osoba, która się nim posłużyła. Podrobiony lub przerobiony dokument prowadzi zwykle do analizy art. 270 Kodeksu karnego, natomiast autentyczny dokument zawierający nieprawdziwe poświadczenie może kierować ocenę w stronę art. 272 i 273.

Jeżeli dostałeś wezwanie, zabezpiecz dokument, korespondencję i dane dotyczące jego pochodzenia, sprawdź swój status procesowy oraz pouczenie o terminach. Nie zmieniaj materiału dowodowego i nie składaj pochopnych wyjaśnień bez ustalenia, jaki czyn i jakie dowody są przedmiotem postępowania.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 10, art. 66–67, art. 106–107, art. 115 § 14 oraz art. 270–273.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 175, art. 183 i art. 300.
• Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym, w szczególności art. 1.
• Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.