Pomoc po przestępstwie – kiedy grozi paserstwo, a kiedy poplecznictwo?

Pomoc po przestępstwie może oznaczać trzy różne sytuacje

Najczęstszy błąd polega na wrzucaniu do jednego worka każdej pomocy udzielonej po zdarzeniu. Kodeks karny rozróżnia kilka konstrukcji, które mają inne znamiona i chronią inne dobra prawne.

• Pomocnictwo do przestępstwa z art. 18 § 3 k.k. dotyczy zachowania, które ułatwia innej osobie popełnienie czynu zabronionego. Jeżeli pomoc została wcześniej uzgodniona i miała ułatwić wykonanie przestępstwa, samo to, że część czynności nastąpiła później, nie przesądza o poplecznictwie.
• Paserstwo z art. 291 lub 292 k.k. koncentruje się na rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego: jej nabyciu, przyjęciu, pomocy w zbyciu albo pomocy w ukryciu.
• Poplecznictwo z art. 239 k.k. chroni prawidłowy tok postępowania karnego. Chodzi o pomoc sprawcy przestępstwa w uniknięciu odpowiedzialności, która rzeczywiście utrudnia albo udaremnia postępowanie.

Przykładowo kierowca, który jeszcze przed napadem umawia się, że po dokonaniu czynu odbierze sprawców spod miejsca zdarzenia, może odpowiadać w ramach współdziałania w przestępstwie, w tym jako pomocnik, jeżeli jego rola ułatwiała popełnienie czynu. Przy szerszym porozumieniu i istotnym udziale wykonawczym ocena może prowadzić także do innej postaci sprawstwa. Osoba, która dopiero po fakcie dowiaduje się o przestępstwie i pomaga sprawcy ukryć się przed Policją, może natomiast wejść w zakres poplecznictwa.

Kiedy przechowanie, zakup lub sprzedaż rzeczy jest paserstwem?

Art. 291 § 1 k.k. przewiduje odpowiedzialność za paserstwo umyślne. Obejmuje ono nabycie rzeczy uzyskanej za pomocą czynu zabronionego, pomoc w jej zbyciu, przyjęcie takiej rzeczy albo pomoc w jej ukryciu. Nie chodzi wyłącznie o przedmioty pochodzące z kradzieży. Źródłem rzeczy może być także rozbój, przywłaszczenie, oszustwo lub inny czyn zabroniony.

Typowy problem pojawia się wtedy, gdy ktoś po kradzieży w sklepie prosi znajomego o przechowanie towaru, wystawienie go w serwisie ogłoszeniowym albo znalezienie kupca. Jeżeli znajomy wie, skąd rzeczy pochodzą, i mimo to świadomie pomaga w ich ukryciu lub sprzedaży, może odpowiadać z art. 291 k.k.

Paserstwo umyślne i nieumyślne

Przy paserstwie umyślnym trzeba wykazać umyślność. Nie jest natomiast konieczne, aby paser znał dokładny przebieg przestępstwa, jego kwalifikację prawną czy dane osoby, która rzecz zdobyła. Znaczenie ma świadomość przestępczego pochodzenia rzeczy i stosunek sprawcy do tego faktu.

Art. 292 k.k. przewiduje natomiast paserstwo nieumyślne. Odpowiedzialność może powstać wtedy, gdy dana osoba na podstawie okoliczności powinna i może przypuszczać, że rzecz została uzyskana za pomocą czynu zabronionego. Ryzyko zwiększają między innymi rażąco zaniżona cena, brak wiarygodnego wyjaśnienia pochodzenia rzeczy, usunięte numery identyfikacyjne, nietypowy sposób transakcji albo wyraźna próba uniknięcia dokumentów.

Za paserstwo umyślne z art. 291 § 1 k.k. grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a w wypadku mniejszej wagi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku. Paserstwo nieumyślne z art. 292 § 1 k.k. jest zagrożone grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do 2 lat. Mieniem znacznej wartości jest obecnie mienie przekraczające 200 000 zł. Przy umyślnym paserstwie mienia znacznej wartości art. 294 § 1 k.k. przewiduje karę od roku do 10 lat pozbawienia wolności, a przy paserstwie nieumyślnym rzeczy znacznej wartości art. 292 § 2 k.k. przewiduje karę od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności. Przepisy o paserstwie stosuje się odpowiednio także do programu komputerowego.

Kiedy pomoc sprawcy jest poplecznictwem?

Poplecznictwo z art. 239 § 1 k.k. polega na utrudnianiu albo udaremnianiu postępowania karnego przez pomaganie sprawcy przestępstwa, w tym przestępstwa skarbowego, w uniknięciu odpowiedzialności karnej. Przepis jako przykłady wskazuje ukrywanie sprawcy, tworzenie fałszywych dowodów, zacieranie śladów oraz odbywanie za skazanego kary.

Nie wystarczy więc stwierdzenie, że ktoś po prostu pomógł sprawcy. Dla odpowiedzialności trzeba wykazać związek tej pomocy z unikaniem odpowiedzialności oraz rzeczywiste utrudnienie albo udaremnienie postępowania. Sąd Najwyższy wskazuje przy tym, że poplecznictwo może zostać popełnione także przed formalnym wszczęciem postępowania, jeżeli zachowanie utrudnia późniejsze wykrycie czynu lub sprawcy, zebranie dowodów albo wykonanie orzeczenia.

Jeżeli sprawca pobicia prosi po zdarzeniu o schronienie, zmianę ubrania i usunięcie nagrania z monitoringu, problem nie dotyczy rzeczy pochodzącej z przestępstwa, lecz potencjalnego utrudniania ścigania. Podobnie może być w sprawie, w której skutkiem przemocy jest złamanie nosa.

W sprawach internetowych zacieranie śladów może polegać między innymi na kasowaniu kont, wiadomości, historii logowania czy nośników, jeżeli ma służyć utrudnieniu ustalenia sprawcy. Dotyczy to także sytuacji, w których przedmiotem postępowania jest np. fałszywe konto na facebooku. Samo usunięcie danych nie przesądza jednak automatycznie o art. 239 k.k.; organ musi ustalić zamiar, wiedzę o przestępstwie oraz wpływ zachowania na postępowanie.

Art. 239 obejmuje również pomoc sprawcy przestępstwa skarbowego. Jeżeli sprawa wiąże się np. z zachowaniem opisanym w poradniku o zagranicznym kasynie online, najpierw trzeba ustalić, czy w konkretnym stanie faktycznym doszło do przestępstwa skarbowego, a dopiero potem oceniać ewentualną pomoc innej osoby w uniknięciu odpowiedzialności.

Nie każda przysługa po zdarzeniu jest poplecznictwem

Zawiezienie znajomego do lekarza, udzielenie mu noclegu albo pożyczenie pieniędzy nie stanowi samo przez się poplecznictwa. Znaczenie ma cel i skutek działania. Jeżeli nocleg ma charakter zwykłej pomocy życiowej, a organy ścigania nie są w żaden sposób wprowadzane w błąd ani utrudniane, przesłanki art. 239 k.k. mogą nie być spełnione. Inaczej może być, gdy osoba wie, że sprawca jest poszukiwany i celowo ukrywa go pod innym adresem, organizuje fałszywe dokumenty lub pomaga zniszczyć dowody.

Osoba najbliższa nie ma pełnego immunitetu

Art. 239 § 2 k.k. stanowi, że nie podlega karze sprawca, który ukrywa osobę najbliższą. Jest to wyjątek wąski: dotyczy ukrywania osoby najbliższej, a nie automatycznie każdej możliwej formy pomocy.

Jeżeli pomoc osobie najbliższej przyjmuje inną postać, np. zacierania śladów lub tworzenia fałszywych dowodów, zastosowanie może mieć art. 239 § 3 k.k. Przepis pozwala sądowi zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, jeżeli sprawca udzielił pomocy osobie najbliższej albo działał z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym. Nie jest to jednak automatyczna bezkarność.

Za poplecznictwo z art. 239 § 1 k.k. grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Czy samo milczenie albo brak zawiadomienia jest poplecznictwem?

Zasadniczo samo niepoinformowanie Policji o większości przestępstw nie oznacza jeszcze poplecznictwa. Art. 304 § 1 k.p.k. przewiduje społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu, ale naruszenie tego obowiązku przez zwykłą osobę nie jest co do zasady odrębnym przestępstwem.

Inaczej jest w przypadkach wskazanych w art. 240 k.k. Przepis ten penalizuje niezawiadomienie organu o wiarygodnej wiadomości dotyczącej określonych, szczególnie poważnych czynów zabronionych. Jest to jednak odrębny typ czynu od poplecznictwa. Dlatego trzeba rozróżnić bierne milczenie od aktywnego ukrywania sprawcy, niszczenia dowodów lub wprowadzania organów w błąd.

Również zwykła odmowa współpracy nie może być automatycznie utożsamiana z poplecznictwem. Znaczenie mają prawa procesowe danej osoby. Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień, osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań, a świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Paserstwo czy poplecznictwo – jak odróżnić sytuacje graniczne?

Jedno zdarzenie może zawierać kilka elementów wymagających osobnej oceny. Ktoś może jednocześnie pomagać sprzedać rzecz pochodzącą z przestępstwa i podejmować działania służące ukryciu sprawcy. Wtedy organ procesowy bada każde zachowanie, jego cel i możliwy zbieg przepisów. Nie należy więc samodzielnie zakładać, że jedna etykieta wyklucza wszystkie pozostałe.

Co zrobić, gdy Policja lub prokurator pyta o pomoc po przestępstwie?

Najbardziej ryzykownym działaniem jest dalsze usuwanie wiadomości, kasowanie kont, uzgadnianie wersji wydarzeń z innymi osobami albo tworzenie dokumentów mających potwierdzić nieprawdziwe alibi. Takie zachowanie może pogorszyć sytuację dowodową i stworzyć podstawę do dodatkowej oceny karnej.

Podejrzany zgodnie z art. 175 § 1 k.p.k. może odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania przyczyny, a na jego żądanie przesłuchanie powinno odbyć się z udziałem ustanowionego obrońcy. Świadek ma inny zakres uprawnień: co do zasady ma obowiązek zeznawać zgodnie z prawdą, ale może korzystać z uprawnień z art. 182 i 183 k.p.k. Nie wolno zastępować tych uprawnień składaniem nieprawdziwych zeznań.

Najczęstsze pytania

Czy mogę odpowiadać za paserstwo, jeśli tylko przechowałem rzecz dla znajomego?

Tak, jeżeli rzecz pochodziła z czynu zabronionego, a jej przyjęcie lub ukrycie spełniało znamiona art. 291 albo 292 k.k. Sam fakt, że nie kupiłeś rzeczy i nie dostałeś za pomoc pieniędzy, nie wyklucza odpowiedzialności.

Czy pomoc małżonkowi lub dziecku po przestępstwie jest bezkarna?

Nie zawsze. Art. 239 § 2 k.k. wyłącza karę za ukrywanie osoby najbliższej. Przy innych formach poplecznictwa sąd może na podstawie § 3 nadzwyczajnie złagodzić karę albo od niej odstąpić, ale nie jest to automatyczne. Odrębnie trzeba ocenić np. paserstwo, bo wyjątek z art. 239 nie przenosi się sam przez się na inne przestępstwa.

Czy poplecznictwo jest możliwe, zanim Policja formalnie wszczęła postępowanie?

Tak. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że poplecznictwo może zostać popełnione jeszcze przed formalnym wszczęciem postępowania, jeżeli zachowanie utrudnia późniejsze wykrycie przestępstwa lub sprawcy, zabezpieczenie dowodów albo pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności.

Czy do poplecznictwa potrzebny jest prawomocny wyrok przeciwko głównemu sprawcy?

Nie. Sąd rozpoznający zarzut poplecznictwa musi ustalić, że osoba, której pomagano, popełniła przestępstwo, ale nie jest warunkiem wcześniejsze prawomocne skazanie tej osoby. Inaczej pomoc skutecznie uniemożliwiająca jej skazanie prowadziłaby do paradoksalnej bezkarności poplecznika.

Czy sprawca może odpowiadać za poplecznictwo wobec samego siebie?

Nie w takim sensie, w jakim art. 239 k.k. opisuje pomoc innemu sprawcy. Sprawca nie staje się poplecznikiem samego siebie tylko dlatego, że po czynie próbuje uniknąć wykrycia. Podobnie osoba, która wcześniej odpowiada jako współsprawca, podżegacz lub pomocnik czynu głównego, nie jest z tego powodu automatycznie poplecznikiem tego samego przestępstwa. Jej późniejsze zachowania mogą jednak wypełniać znamiona innych czynów zabronionych i wymagają odrębnej oceny.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 383 ze zmianami, w szczególności art. 18 § 3, art. 115 § 5 i § 11, art. 239–240 oraz art. 291–294; z uwzględnieniem zmian obowiązujących w 2026 r.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 490 ze zmianami, w szczególności art. 175, art. 182–183, art. 301 i art. 304.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2017 r., sygn. IV KK 4/17 – w zakresie przesłanek poplecznictwa i możliwości jego popełnienia przed formalnym wszczęciem postępowania.