Dostęp do akt sprawy karnej – kiedy podejrzany może je przejrzeć?

Kiedy podejrzany może zażądać dostępu do akt?

Prawo do akt zależy przede wszystkim od statusu procesowego i etapu sprawy. W postępowaniu przygotowawczym podejrzany jest stroną, dlatego art. 156 § 5 Kodeksu postępowania karnego pozwala mu żądać udostępnienia akt, umożliwienia sporządzenia odpisów lub kopii oraz wydania odpowiednich odpisów lub kopii. Wniosek można złożyć w toku śledztwa albo dochodzenia; nie ma przepisu, który nakazywałby czekać do zakończenia postępowania.

Nie oznacza to jednak, że organ zawsze musi od razu otworzyć całe akta. W postępowaniu przygotowawczym dostęp jest powiązany z oceną, czy udostępnienie materiału nie zagrozi prawidłowemu tokowi postępowania i czy nie naruszy ważnego interesu państwa. Sam fakt, że śledztwo nadal trwa, nie tworzy automatycznego zakazu wglądu. Organ powinien odnieść odmowę do ustawowych przesłanek i konkretnej sytuacji procesowej.

Podejrzany a osoba podejrzana – to nie jest ten sam status

Prawo wynikające z art. 156 § 5 przysługuje stronie postępowania, a więc m.in. podejrzanemu. Nie należy utożsamiać tego statusu z potocznym określeniem osoby, którą Policja dopiero podejrzewa o popełnienie przestępstwa. Jeżeli zarzut nie został jeszcze formalnie przedstawiony w sposób przewidziany w Kodeksie postępowania karnego, osoba podejrzana nie korzysta tylko z tego powodu z ogólnego prawa strony do przeglądania całych akt.

Jeżeli więc ktoś został wezwany na Policję i chce zobaczyć materiały przed przesłuchaniem, najpierw trzeba ustalić, w jakim charakterze ma wystąpić i czy uzyskał już status podejrzanego. Ma to bezpośrednie znaczenie dla podstawy wniosku o akta.

Etap	Zakres uprawnienia	Najważniejsze ograniczenie
Śledztwo lub dochodzenie	Można żądać wglądu do akt oraz sporządzania odpisów i kopii.	Organ może odmówić ze względu na prawidłowy tok postępowania albo ważny interes państwa.
Wniosek o tymczasowe aresztowanie	Niezwłoczny dostęp do części akt z dowodami dołączonymi do wniosku.	Możliwe wyłączenie określonych zeznań świadków chronionych na podstawie art. 250 § 2b K.p.k.
Końcowe zaznajomienie	Na wniosek podejrzanego lub obrońcy – prawo do wcześniejszego przejrzenia akt i udziału w zaznajomieniu.	Uprawnienie trzeba uruchomić wnioskiem; później biegną krótkie terminy procesowe.
Sprawa w sądzie	Oskarżony i obrońca mają dostęp do akt sprawy sądowej oraz możliwość wykonywania odpisów i kopii.	Szczególne reguły dotyczą m.in. informacji niejawnych i danych z załącznika adresowego.

Kiedy prokurator lub Policja mogą odmówić wglądu?

W postępowaniu przygotowawczym odmowa nie jest wyjątkiem czysto technicznym. Organ może uznać, że ujawnienie określonego materiału na danym etapie stworzyłoby ryzyko wpływania na świadków, uzgadniania wersji zdarzeń, ukrycia przedmiotów, utrudnienia zabezpieczenia kolejnych dowodów albo w inny sposób zagroziłoby prawidłowemu tokowi postępowania. Drugą ustawową podstawą jest potrzeba ochrony ważnego interesu państwa.

Ocena powinna odnosić się do aktualnego etapu sprawy. Jeżeli przyczyna odmowy przestaje istnieć, podejrzany może ponowić wniosek. W praktyce warto również rozważyć żądanie dostępu tylko do konkretnych dokumentów lub określonego tomu akt, jeżeli pełny wgląd został czasowo ograniczony.

Nie każdą część akt można blokować w taki sam sposób

Kodeks przewiduje też uprawnienia szczególne, które działają obok ogólnej zasady z art. 156. Przykładowo, stronie nie można odmówić zezwolenia na sporządzenie odpisu protokołu czynności, w której uczestniczyła lub miała prawo uczestniczyć, ani dokumentu pochodzącego od niej lub sporządzonego z jej udziałem. Gdy dopuszczono dowód z opinii biegłego, podejrzany i obrońca są ponadto uprawnieni do zapoznania się z pisemną opinią na zasadach art. 318 K.p.k.

Co zrobić po odmowie udostępnienia akt?

O dostępie do akt w postępowaniu przygotowawczym prowadzący postępowanie wydaje zarządzenie. Jeżeli zapada odmowa, strona może ją zaskarżyć. Na zarządzenie prokuratora o odmowie udostępnienia akt zażalenie przysługuje do sądu. Gdy odmowę wydał prowadzący postępowanie niebędący prokuratorem, np. Policja, zażalenie rozpoznaje co do zasady prokurator sprawujący nadzór nad tym postępowaniem, zgodnie z przepisami ogólnymi o zażaleniach na zarządzenia.

Termin na wniesienie zażalenia wynosi co do zasady 7 dni od ogłoszenia zaskarżonej decyzji, a jeżeli podlega ona doręczeniu – od doręczenia. W zażaleniu warto wskazać sygnaturę sprawy, datę zarządzenia, zakres odmówionego dostępu oraz wyjaśnić, dlaczego w danych okolicznościach dalsze ograniczenie nie jest potrzebne dla zabezpieczenia postępowania. Jeżeli odmowa została przekazana tylko ustnie, należy domagać się decyzji procesowej umożliwiającej skorzystanie ze środka zaskarżenia.

Kiedy dostęp do akt staje się szczególnie istotny?

Wniosek o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania

Jeżeli w postępowaniu przygotowawczym prokurator składa wniosek o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania, art. 156 § 5a K.p.k. wprowadza szczególną gwarancję. Podejrzanemu i jego obrońcy należy niezwłocznie udostępnić tę część akt, która zawiera treść dowodów dołączonych do wniosku.

Nie jest to jednak automatyczny dostęp do całej sprawy. Ustawa pozwala wyłączyć z udostępnienia dowody z zeznań świadka, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia albo wolności świadka lub osoby dla niego najbliższej i materiał został objęty trybem z art. 250 § 2b K.p.k. Obrona powinna więc rozróżniać dostęp do dowodów uzasadniających areszt od ogólnego wglądu do całych akt śledztwa.

Końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania

Gdy istnieją podstawy do zamknięcia śledztwa, podejrzany albo jego obrońca może złożyć wniosek o końcowe zaznajomienie z materiałami. Organ wyznacza termin i poucza o prawie uprzedniego przejrzenia akt w czasie odpowiednim do wagi lub zawiłości sprawy. Termin samego zaznajomienia powinien być wyznaczony tak, aby od doręczenia zawiadomienia podejrzanemu i obrońcy upłynęło co najmniej 7 dni.

Po zaznajomieniu strony mają 3 dni na złożenie wniosków o uzupełnienie śledztwa. Reguły te stosuje się odpowiednio także do dochodzenia. To moment, w którym trzeba sprawdzić nie tylko, jakie dowody obciążają podejrzanego, ale też czy w aktach znalazły się materiały korzystne dla obrony, czy przeprowadzono wnioskowane czynności oraz czy są podstawy do złożenia kolejnych wniosków dowodowych.

Końcowe zaznajomienie nie jest obowiązkową czynnością wykonywaną z urzędu w każdej sprawie wobec każdego podejrzanego. Uprawnienie uruchamia wniosek podejrzanego lub jego obrońcy. Z tego powodu warto sprawdzić pouczenie otrzymane po przedstawieniu zarzutów i nie zakładać, że organ sam zaproponuje tę czynność.

Czy po umorzeniu postępowania nadal można przejrzeć akta?

Tak. Art. 156 § 5b K.p.k. przewiduje odpowiednie stosowanie zasad dostępu do akt także do zakończonego postępowania przygotowawczego. Były podejrzany może więc wystąpić o wgląd do akt również po zakończeniu sprawy, np. aby ustalić podstawy decyzji, przeanalizować materiał dowodowy albo przygotować dalsze działania procesowe.

Jeżeli problem dotyczy tego, jak i kiedy podejrzany dowiaduje się o decyzji kończącej postępowanie, pomocny będzie także materiał o tym, jak wygląda umorzenie sprawy karnej i zawiadomienie podejrzanego przez prokuraturę.

Co zmienia wniesienie aktu oskarżenia do sądu?

Po wniesieniu aktu oskarżenia osoba, przeciwko której skierowano oskarżenie do sądu, występuje już jako oskarżony. Na tym etapie art. 156 § 1 K.p.k. przewiduje dostęp stron i obrońców do akt sprawy sądowej oraz możliwość sporządzania z nich odpisów lub kopii. Ograniczenia charakterystyczne dla śledztwa nie działają tu w taki sam sposób, choć nadal obowiązują szczególne reguły dotyczące m.in. informacji niejawnych i danych znajdujących się w załączniku adresowym.

Na wniosek oskarżonego lub obrońcy mogą zostać wydane odpłatnie kopie dokumentów. Od kopii wykonanej samodzielnie w sądzie nie pobiera się opłaty. W praktyce przed rozprawą warto sprawdzić, czy akta są kompletne, jakie dokumenty prokurator przekazał sądowi i czy pojawiły się nowe pisma lub dowody.

Jeżeli sytuacja procesowa jest nietypowa, np. po wcześniejszym rozstrzygnięciu sprawy pojawia się nowy akt oskarżenia po sprzeciwie, trzeba dodatkowo ustalić, jaki materiał został przekazany do sądu i jaki jest aktualny przedmiot oskarżenia.

Jak złożyć wniosek o udostępnienie akt?

Wniosek nie wymaga rozbudowanej argumentacji, gdy chodzi o zwykłe skorzystanie z prawa strony. Powinien jednak pozwalać szybko zidentyfikować sprawę i zakres żądania. Można złożyć go do organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze, np. prokuratury albo jednostki Policji prowadzącej dochodzenie pod nadzorem prokuratora.

Prokurator może udostępnić akta w postaci elektronicznej, ale kodeks nie ustanawia bezwzględnego prawa podejrzanego do otrzymania całych akt pocztą elektroniczną. Dlatego we wniosku warto rozdzielić żądanie samego dostępu od prośby o konkretną formę techniczną.

Zmiana obrońcy nie pozbawia podejrzanego jego własnego prawa do akt. Jeżeli adwokat rezygnuje ze sprawy, podejrzany powinien nadal samodzielnie pilnować bieżących terminów, a nowy obrońca może wystąpić o dostęp do materiałów po ustanowieniu go w sprawie.

Na co zwrócić uwagę podczas przeglądania akt?

Samo uzyskanie dostępu nie kończy problemu. Akta trzeba przejrzeć pod kątem zarzutów i planowanej linii obrony. Szczególne znaczenie mogą mieć:

• postanowienie o przedstawieniu zarzutów i późniejsze zmiany zarzutów;
• protokoły przesłuchań świadków, pokrzywdzonego i podejrzanego;
• opinie biegłych oraz dokumentacja, na której je oparto;
• protokoły przeszukania, zatrzymania rzeczy, oględzin i eksperymentów procesowych;
• dokumenty, nagrania, dane elektroniczne i inne dowody rzeczowe;
• wnioski dowodowe stron oraz decyzje o ich uwzględnieniu lub oddaleniu;
• materiały korzystne dla podejrzanego, które mogą podważać wersję przyjętą przez organ.

Jeżeli w aktach znajdują się przedmioty zatrzymane jako dowody, trzeba odróżnić sam wgląd do dokumentacji od decyzji dotyczącej dalszego losu rzeczy. Osobnym problemem jest zniszczenie dowodów rzeczowych oraz możliwość zaskarżenia decyzji dotyczącej przedmiotów po zakończeniu postępowania.

Najczęstsze pytania o dostęp podejrzanego do akt

Czy podejrzany może przejrzeć akta przed pierwszym przesłuchaniem?

Decydujący jest status procesowy i moment, w którym dana osoba stała się podejrzanym w rozumieniu K.p.k. Po uzyskaniu statusu podejrzanego można składać wniosek o dostęp do akt, ale w postępowaniu przygotowawczym organ nadal może odmówić na podstawie art. 156 § 5. Nie ma więc ogólnej zasady gwarantującej pełny wgląd do wszystkich materiałów przed pierwszym przesłuchaniem.

Czy Policja może powiedzieć, że akta są niedostępne aż do końca dochodzenia?

Nie ma ustawowej zasady automatycznie zamykającej akta do końca postępowania. Jeżeli organ odmawia, powinien oprzeć decyzję na przesłankach z art. 156 § 5 K.p.k. i wydać zarządzenie, które może zostać zaskarżone. Po zmianie sytuacji procesowej można również ponowić wniosek.

Czy obrońca może przejrzeć akta bez udziału podejrzanego?

Tak. Obrońca jest samodzielnie wskazanym w art. 156 podmiotem uprawnionym do dostępu do akt. Nie musi więc czekać, aż podejrzany osobiście przyjdzie do czytelni akt. Zakres dostępu w postępowaniu przygotowawczym podlega jednak tym samym ustawowym ograniczeniom.

Czy można zrobić zdjęcia akt telefonem?

Kodeks przewiduje możliwość sporządzania kopii. W praktycznym wniosku warto wyraźnie wskazać, że chodzi o samodzielne wykonanie fotografii dokumentów własnym urządzeniem. W postępowaniu sądowym od kopii wykonanej samodzielnie nie pobiera się opłaty. Sposób organizacji przeglądania akt oraz ograniczenia wynikające z charakteru konkretnych materiałów trzeba uzgodnić z jednostką udostępniającą akta.

Czy po odmowie trzeba czekać na koniec śledztwa?

Nie. Można wnieść zażalenie w przewidzianym terminie, a niezależnie od tego po zmianie okoliczności złożyć kolejny wniosek o dostęp. Jeżeli odmowa była uzasadniona potrzebą przeprowadzenia konkretnej czynności, ponowienie wniosku po jej wykonaniu może mieć większe szanse na uwzględnienie.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 490 ze zm., w szczególności art. 71, art. 156–159, art. 250 § 2b, art. 318, art. 321, art. 325a § 2, art. 460, art. 465 i art. 466.