Naprawienie szkody w sprawie karnej – jak żądać pieniędzy od sprawcy?

Czy w sprawie karnej można odzyskać pieniądze od sprawcy?

Tak. Jednym ze środków służących ochronie pokrzywdzonego jest obowiązek naprawienia szkody przewidziany w art. 46 Kodeksu karnego. Jeżeli dochodzi do skazania, sąd może orzec taki obowiązek z urzędu, natomiast na prawidłowo złożony wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej sąd co do zasady ma obowiązek rozstrzygnąć w tym przedmiocie.

W zależności od skutków przestępstwa można żądać:

• naprawienia szkody majątkowej – w całości albo w części,
• zadośćuczynienia za krzywdę – czyli rekompensaty za skutki niemajątkowe, takie jak ból, cierpienie fizyczne lub psychiczne.

Przy orzekaniu na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego stosuje się przepisy prawa cywilnego dotyczące ustalania szkody i zadośćuczynienia, z ustawowo wskazanymi wyjątkami. Nie oznacza to jednak, że postępowanie karne automatycznie zastępuje w każdej sytuacji proces cywilny. Sąd musi mieć podstawy dowodowe do ustalenia odpowiedzialności i wysokości należnego świadczenia.

Jeżeli szkoda wiąże się z przestępstwem przeciwko zdrowiu, znaczenie mogą mieć także charakter obrażeń oraz przyjęta kwalifikacja czynu. Osobno omawiamy, co grozi za pobicie.

Co można objąć wnioskiem o naprawienie szkody?

Zakres żądania zależy od skutków konkretnego przestępstwa. Szkodą majątkową może być zarówno rzeczywisty uszczerbek w majątku, jak i – jeżeli zostaną spełnione przesłanki prawa cywilnego – utracone korzyści pozostające w normalnym związku z przestępstwem.

W zależności od rodzaju sprawy przedmiotem żądania mogą być przykładowo:

• wartość skradzionego, zniszczonego albo uszkodzonego mienia,
• kwota pieniędzy wyłudzona wskutek oszustwa,
• koszty leczenia, rehabilitacji lub zakupu potrzebnych środków medycznych,
• utracone dochody, jeżeli można wykazać ich wysokość i związek z przestępstwem,
• inne konkretne wydatki pozostające w związku z czynem sprawcy.

Krzywda ma charakter niemajątkowy. Przy ustalaniu odpowiedniego zadośćuczynienia znaczenie mogą mieć między innymi rodzaj i długotrwałość cierpień, charakter obrażeń, następstwa psychiczne, czas leczenia oraz wpływ zdarzenia na codzienne funkcjonowanie pokrzywdzonego. Nie istnieje jeden ustawowy cennik pozwalający automatycznie przypisać określoną kwotę do konkretnego urazu.

Wniosek powinien więc wskazywać możliwie konkretną kwotę i wyjaśniać, z czego ona wynika. Żądanie bardzo wysokiej sumy bez dowodów ani uzasadnienia nie powoduje, że sąd będzie nią związany.

Kiedy i jak złożyć wniosek?

Zgodnie z art. 49a § 1 Kodeksu postępowania karnego pokrzywdzony, a także prokurator, może złożyć wniosek z art. 46 § 1 Kodeksu karnego aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. To graniczny moment procesowy, którego nie należy mylić z końcem mów stron ani samym ogłoszeniem wyroku.

Nie ma jednak powodu, aby czekać do ostatniej chwili. Wniosek można przedstawić wcześniej, również na etapie postępowania przygotowawczego, tak aby znalazł się w aktach przekazywanych później do sądu. Jeżeli sprawa jest już przed sądem, wniosek można złożyć do sądu prowadzącego postępowanie. Na rozprawie żądanie może zostać również zgłoszone do protokołu.

W piśmie dobrze jest wskazać:

• dane pokrzywdzonego i sygnaturę sprawy, jeżeli została nadana,
• że chodzi o wniosek na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego,
• czy żądanie dotyczy naprawienia szkody, zadośćuczynienia, czy obu tych świadczeń,
• żądaną kwotę lub sposób określenia żądania,
• opis szkody lub krzywdy oraz ich związku z przestępstwem,
• dowody potwierdzające wysokość roszczenia.

Jak udowodnić wysokość szkody lub krzywdy?

Postępowanie karne nie zwalnia pokrzywdzonego z potrzeby wykazania wysokości żądania. Organ prowadzący sprawę gromadzi dowody dotyczące przestępstwa, ale pokrzywdzony powinien zadbać również o materiały pozwalające ustalić finansowe i osobiste skutki czynu.

W zależności od sprawy przydatne mogą być:

• faktury, rachunki i potwierdzenia przelewów,
• dokumentacja medyczna, wyniki badań i zaświadczenia lekarskie,
• dokumenty potwierdzające koszty rehabilitacji albo leczenia,
• wyceny naprawy uszkodzonego mienia lub dokumenty dotyczące jego wartości,
• umowy, faktury i korespondencja związana z oszustwem lub przywłaszczeniem,
• dokumenty płacowe i podatkowe, jeżeli żądanie obejmuje utracone dochody,
• zeznania świadków dotyczące skutków zdarzenia.

Dowody należy zabezpieczać możliwie wcześnie. Jeżeli w toku postępowania pojawia się problem dotyczący przedmiotów zabezpieczonych przez organy ścigania, odrębną kwestią może być zniszczenie dowodów rzeczowych i wpływ takiej sytuacji na dalsze postępowanie.

Jeżeli istotny świadek mieszka poza Polską, samo przebywanie za granicą nie oznacza, że jego relacji nie można wykorzystać. Sposób przeprowadzenia takiego dowodu zależy od okoliczności sprawy; szerzej opisujemy przesłuchanie świadka za granicą.

Czy sąd musi zasądzić dokładnie tyle, ile żąda pokrzywdzony?

Nie. Złożenie wniosku nie oznacza automatycznego zasądzenia wskazanej kwoty. Sąd bada, czy szkoda lub krzywda pozostaje w związku z przestępstwem przypisanym oskarżonemu oraz w jakim zakresie jej wysokość została wykazana.

Art. 46 § 1 Kodeksu karnego pozwala orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części. Może więc zdarzyć się, że pokrzywdzony zażąda 50 000 zł, ale materiał dowodowy pozwoli wykazać jedynie część tej kwoty.

Jeżeli orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia jest znacznie utrudnione, art. 46 § 2 Kodeksu karnego przewiduje możliwość orzeczenia zamiast tego obowiązku nawiązki. Jej wysokość może wynosić do 200 000 zł. Nawiązka nie jest jednak automatycznym zamiennikiem stosowanym zawsze wtedy, gdy pokrzywdzony nie potrafi dokładnie udokumentować żądania.

Co w razie warunkowego umorzenia postępowania?

Uzyskanie kompensacji nie jest ograniczone wyłącznie do klasycznego wyroku skazującego. Przy warunkowym umorzeniu postępowania zastosowanie ma art. 67 § 3 Kodeksu karnego. Sąd nakłada wówczas na sprawcę obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części, a w miarę możliwości również obowiązek zadośćuczynienia za krzywdę, albo zamiast tych obowiązków orzeka nawiązkę.

Warunkowe umorzenie i skazanie są różnymi sposobami zakończenia postępowania, dlatego nie należy utożsamiać ich skutków. Z punktu widzenia pokrzywdzonego istotne jest jednak, aby przed rozstrzygnięciem sprawy przedstawić sądowi informacje i dowody pozwalające ustalić rozmiar szkody oraz krzywdy.

Co jeżeli sprawca zapłacił już część pieniędzy?

Dobrowolna zapłata dokonana przed wyrokiem ma znaczenie dla wysokości istniejącej jeszcze szkody. Pokrzywdzony nie może uzyskać dwukrotnej kompensacji tego samego uszczerbku. Jeżeli przykładowo szkoda wynosiła 20 000 zł, a sprawca oddał już 8 000 zł, przy rozstrzyganiu trzeba uwzględnić dokonane świadczenie.

Dlatego zarówno pokrzywdzony, jak i oskarżony powinni przedstawić dowody przelewów, pokwitowania lub inne dokumenty potwierdzające częściowe naprawienie szkody. Spór może dotyczyć także tego, na poczet jakiego roszczenia została dokonana konkretna wpłata.

Czy można jednocześnie prowadzić sprawę cywilną?

Trzeba uważać na zakaz ponownego rozstrzygania o tym samym roszczeniu. Zgodnie z art. 415 § 1 Kodeksu postępowania karnego obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia ani nawiązki na rzecz pokrzywdzonego nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z przestępstwa jest już przedmiotem innego postępowania albo prawomocnie o nim orzeczono.

Nie oznacza to jednak, że części szkody nieuwzględnionej w wyroku karnym nie można później dochodzić cywilnie. Art. 46 § 3 Kodeksu karnego oraz art. 415 § 2 Kodeksu postępowania karnego pozwalają dochodzić niezaspokojonej części roszczenia w postępowaniu cywilnym.

Przed złożeniem pozwu równolegle ze sprawą karną trzeba więc ustalić, czy oba postępowania nie dotyczą tego samego roszczenia. Ma to szczególne znaczenie w sprawach o większe szkody, w których część roszczeń jest łatwa do wykazania w postępowaniu karnym, natomiast pozostałe wymagają rozbudowanego postępowania dowodowego.

Jak wyegzekwować pieniądze po wyroku?

Samo orzeczenie obowiązku naprawienia szkody nie zawsze oznacza, że sprawca od razu zapłaci. Jeżeli prawomocne orzeczenie nadaje się do wykonania w drodze egzekucji, osoba uprawniona może wystąpić o nadanie mu klauzuli wykonalności.

Art. 107 Kodeksu postępowania karnego przewiduje, że sąd lub referendarz sądowy nadaje klauzulę wykonalności na żądanie osoby uprawnionej. Orzeczenia nakładające obowiązek naprawienia szkody, zadośćuczynienia oraz nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego są traktowane jako orzeczenia dotyczące roszczeń majątkowych, jeżeli nadają się do egzekucji według przepisów postępowania cywilnego.

Jeżeli zobowiązany nie płaci dobrowolnie, tytuł wykonawczy może następnie posłużyć do wszczęcia egzekucji komorniczej. Skuteczność faktycznego odzyskania pieniędzy będzie zależeć między innymi od tego, czy dłużnik posiada majątek, wynagrodzenie, rachunki bankowe lub inne składniki podlegające egzekucji.

Najczęstsze pytania o naprawienie szkody w postępowaniu karnym

Czy trzeba być oskarżycielem posiłkowym, aby żądać naprawienia szkody?

Nie. Prawo do złożenia wniosku z art. 46 § 1 Kodeksu karnego przysługuje pokrzywdzonemu niezależnie od tego, czy przystąpił do postępowania sądowego jako oskarżyciel posiłkowy. Status oskarżyciela posiłkowego daje jednak dodatkowe uprawnienia strony w postępowaniu sądowym.

Czy prokurator może złożyć taki wniosek za pokrzywdzonego?

Tak. Art. 49a § 1 Kodeksu postępowania karnego wprost wskazuje, że wniosek może złożyć również prokurator. Pokrzywdzony nie powinien jednak zakładać, że nastąpi to automatycznie. Jeżeli zależy mu na konkretnym rozstrzygnięciu, powinien dopilnować własnego żądania i dokumentów potwierdzających jego wysokość.

Czy mogę żądać zadośćuczynienia, jeżeli nie poniosłem wydatków?

Tak, jeżeli przestępstwo spowodowało krzywdę niemajątkową. Brak rachunków za leczenie nie wyklucza zadośćuczynienia za cierpienie fizyczne lub psychiczne. Trzeba natomiast wykazać istnienie i rozmiar krzywdy oraz jej związek z przestępstwem.

Co się stanie, jeżeli zapomnę złożyć wniosek przed zamknięciem przewodu sądowego?

Po upływie terminu określonego w art. 49a § 1 Kodeksu postępowania karnego nie można skutecznie skorzystać z tego uprawnienia na zasadach przewidzianych dla terminowo złożonego wniosku. Sąd może w określonych sytuacjach orzec środek kompensacyjny z urzędu, ale pokrzywdzony nie powinien opierać na tym swojej strategii. Nadal może również istnieć możliwość dochodzenia roszczenia na drodze cywilnej.

Czy sąd karny może zasądzić rentę?

Nie na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego. Przepis ten wprost wyłącza stosowanie przepisów prawa cywilnego o możliwości zasądzenia renty. Jeżeli skutki przestępstwa uzasadniają roszczenie rentowe, trzeba rozważyć dochodzenie go we właściwym postępowaniu cywilnym.

Czy brak majątku sprawcy powoduje, że sąd nie orzeknie naprawienia szkody?

Sama aktualna sytuacja majątkowa sprawcy nie usuwa szkody ani roszczenia pokrzywdzonego. Trzeba jednak odróżnić uzyskanie korzystnego orzeczenia od jego późniejszej egzekucji. Nawet prawomocnie zasądzona kwota może być trudna do odzyskania, jeżeli dłużnik nie posiada majątku podlegającego egzekucji.