Sfałszowany podpis w dokumentach geodezyjnych – przedawnienie i dochodzenie praw

Poświadczenie nieprawdy i podrobienie podpisu

Opisany stan faktyczny może wskazywać na kilka różnych przestępstw. Właściwa kwalifikacja zależy od tego, kto sporządził dokument, kto złożył lub podrobił podpis, jaki charakter miał dokument oraz czy działanie było umyślne.

Najczęściej w podobnych sprawach analizuje się:

• podrobienie podpisu lub użycie podrobionego dokumentu jako autentycznego – art. 270 Kodeksu karnego,
• poświadczenie nieprawdy przez funkcjonariusza publicznego lub inną osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu – art. 271 Kodeksu karnego,
• przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego – art. 231 Kodeksu karnego.

Podrobienie podpisu polega na sporządzeniu dokumentu lub jego części w taki sposób, aby sprawiał wrażenie, że pochodzi od innej osoby. Nie jest konieczne, aby dokument został następnie wykorzystany do osiągnięcia korzyści majątkowej. Znaczenie ma także użycie podrobionego dokumentu jako autentycznego.

Z kolei art. 271 § 1 K.k. dotyczy poświadczenia nieprawdy przez funkcjonariusza publicznego lub inną osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu, jeżeli nieprawdziwe poświadczenie dotyczy okoliczności mającej znaczenie prawne. Nie każda osoba uczestnicząca w pracach geodezyjnych automatycznie spełnia warunki odpowiedzialności z tego przepisu. Trzeba ustalić jej status i zakres upoważnienia do wystawienia konkretnego dokumentu.

Art. 231 K.k. dotyczy natomiast funkcjonariusza publicznego, który przekracza swoje uprawnienia lub nie dopełnia obowiązków, działając na szkodę interesu publicznego lub prywatnego. W typie podstawowym konieczne jest wykazanie działania na szkodę takiego interesu, natomiast typ kwalifikowany z art. 231 § 2 wymaga dodatkowo działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej.

Zgodnie z art. 271 § 1 K.k. poświadczenie nieprawdy zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Podrobienie dokumentu w typie podstawowym z art. 270 § 1 K.k. jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli podpis został faktycznie sfałszowany, istotne znaczenie może mieć opinia biegłego z zakresu badań pisma ręcznego, potocznie nazywana opinią grafologiczną. Warto zabezpieczyć przede wszystkim oryginał dokumentu, ponieważ badanie kopii może mieć ograniczoną wartość dowodową.

W sprawach związanych z dokumentacją geodezyjną warto zabezpieczyć:

• operaty geodezyjne i dokumentację techniczną,
• mapy, szkice i protokoły graniczne,
• oryginały dokumentów zawierających kwestionowane podpisy,
• decyzje administracyjne i zawiadomienia o czynnościach geodezyjnych,
• wypisy z ewidencji gruntów i budynków,
• akta postępowań prowadzonych przez starostwo lub sąd,
• dokumenty dotyczące własności nieruchomości oraz księgę wieczystą.

Przedawnienie karalności przestępstwa

Terminy przedawnienia karalności określa art. 101 Kodeksu karnego. Ich długość zależy przede wszystkim od kwalifikacji prawnej czynu i ustawowego zagrożenia karą. Nie wystarczy więc ustalić, że doszło do sfałszowania podpisu, aby automatycznie określić datę przedawnienia.

Według obecnych zasad art. 101 § 1 K.k. przewiduje następujące podstawowe terminy przedawnienia:

• 40 lat w przypadku zbrodni zabójstwa,
• 20 lat w przypadku innej zbrodni,
• 15 lat w przypadku występku zagrożonego karą pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat,
• 10 lat w przypadku występku zagrożonego karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata,
• 5 lat w przypadku pozostałych występków.

W sprawach dotyczących dokumentacji geodezyjnej może to oznaczać różne terminy w zależności od przyjętej kwalifikacji. Przykładowo art. 270 § 1 i art. 271 § 1 K.k. przewidują zagrożenie karą do 5 lat pozbawienia wolności, natomiast art. 231 § 1 K.k. przewiduje zagrożenie karą do 3 lat. Inaczej należy ocenić kwalifikowane typy tych przestępstw, w tym art. 231 § 2 K.k. zagrożony karą do 10 lat pozbawienia wolności.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy wybrać jeden z tych terminów i dodać go do daty sporządzenia protokołu. Trzeba ustalić dokładny czas popełnienia czynu, jego znamiona, właściwe przepisy obowiązujące w danym czasie oraz ewentualne regulacje przejściowe. Znaczenie może mieć również to, czy przestępstwo miało charakter jednorazowy, czy było popełniane przez dłuższy okres, a także czy dokonanie zależało od nastąpienia określonego skutku.

Istotne znaczenie ma również art. 102 K.k. Jeżeli w okresie podstawowego przedawnienia wszczęto postępowanie, karalność przestępstw określonych w art. 101 § 1 ustaje co do zasady z upływem dodatkowych 10 lat, a w pozostałych przypadkach – dodatkowych 5 lat od zakończenia podstawowego okresu. W określonych warunkach przepis obejmuje także inne przestępstwo, którego uzasadnione podejrzenie ujawniono w toku już wszczętego postępowania.

Dlatego przy analizie sprawy trzeba sprawdzić nie tylko datę wszczęcia postępowania, ale również jego przedmiot, zakres i czynności procesowe, które rzeczywiście zostały podjęte. Samo przyjęcie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa nie oznacza automatycznie, że doszło do przedłużenia terminu na podstawie art. 102 K.k.

Wpływ przepisów covidowych na przedawnienie starych przestępstw

Przy czynach popełnionych wiele lat temu, których karalność nie ustała przed 2020 r., trzeba dodatkowo zbadać szczególne regulacje związane z epidemią COVID-19. Wprowadzały one czasowe zmiany w biegu przedawnienia i mogą mieć znaczenie również dla przestępstw popełnionych przed ich wejściem w życie.

W pierwszej kolejności należy uwzględnić art. 15zzr ust. 6 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19. Przepis ten przewidywał, że w określonym okresie nie biegnie przedawnienie karalności czynów, a także przedawnienie wykonania kary. Regulacja została uchylona z dniem 16 maja 2020 r. na podstawie ustawy z 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2.

Ważne jest, że w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 września 2022 r., sygn. I KZP 9/22, przyjęto, że wstrzymanie biegu przedawnienia na podstawie art. 15zzr ust. 6 dotyczyło również czynów popełnionych przed 31 marca 2020 r. Nie ograniczało się zatem wyłącznie do przestępstw popełnionych w czasie obowiązywania tego przepisu.

Odrębnie należy przeanalizować art. 15zzr1 ustawy covidowej, wprowadzony w 2021 r. Przewidywał on zawieszenie biegu przedawnienia karalności przestępstw i przestępstw skarbowych na czas obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz przez sześć miesięcy po ich odwołaniu.

Ta regulacja została jednak zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny. W wyroku z 12 grudnia 2023 r., sygn. P 12/22, Trybunał orzekł, że art. 15zzr1 ust. 1 ustawy covidowej jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Nie można więc traktować tego przepisu jako podstawy do automatycznego doliczania całego okresu przewidzianego w nim zawieszenia do terminu przedawnienia.

Przy ocenie konkretnej sprawy trzeba jednak uwzględnić również datę wydania i prawomocność orzeczenia, moment zastosowania zakwestionowanej regulacji oraz dostępne środki procesowe. Sam wyrok Trybunału nie oznacza, że każde wcześniejsze rozstrzygnięcie dotyczące przedawnienia automatycznie przestaje obowiązywać. Znaczenie może mieć między innymi możliwość wznowienia postępowania na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego.

Nie można też pominąć przepisów przejściowych, w szczególności art. 68 ust. 5 ustawy z 14 maja 2020 r., który określał moment rozpoczęcia biegu przedawnienia po uchyleniu art. 15zzr ust. 6. Właściwe ustalenie terminu wymaga zatem odtworzenia kolejnych zmian przepisów, a nie tylko zastosowania aktualnego brzmienia art. 101 i 102 K.k.

Jeżeli prokuratura odmówiła wszczęcia postępowania lub umorzyła je z powodu przedawnienia, warto przeanalizować uzasadnienie decyzji. Należy sprawdzić:

• jaką kwalifikację prawną czynu przyjęto,
• kiedy według organu doszło do jego popełnienia lub zakończenia,
• czy i kiedy wszczęto postępowanie przeciwko konkretnej osobie,
• czy zachodziły przesłanki przedłużenia terminu z art. 102 K.k.,
• czy uwzględniono czasowe wstrzymanie biegu przedawnienia w 2020 r.,
• czy prawidłowo oceniono skutki wyroku TK dotyczącego art. 15zzr1,
• czy zastosowano właściwe przepisy przejściowe.

W praktyce błędne ustalenie daty popełnienia czynu lub niewłaściwa kwalifikacja prawna mogą prowadzić do przedwczesnego przyjęcia, że odpowiedzialność karna uległa przedawnieniu.

Czy można podważyć skutki błędnych pomiarów geodezyjnych?

Tak, ale sposób działania zależy od tego, w jaki sposób doszło do zmiany granic lub wpisów w dokumentacji. Trzeba odróżnić błąd pomiarowy, wadliwe przeprowadzenie postępowania rozgraniczeniowego, sporządzenie nieprawdziwego dokumentu oraz bezprawne wykorzystanie sfałszowanego podpisu.

W zależności od okoliczności możliwe jest:

• wznowienie postępowania administracyjnego,
• żądanie aktualizacji lub sprostowania danych ewidencyjnych, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki,
• przeprowadzenie postępowania rozgraniczeniowego,
• wytoczenie powództwa o ustalenie przebiegu granicy,
• dochodzenie odszkodowania na drodze cywilnej,
• kwestionowanie dokumentów wykorzystanych w postępowaniu.

Jeżeli decyzja administracyjna została wydana na podstawie dowodów, które okazały się fałszywe, może to stanowić podstawę wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Konieczne jest jednak spełnienie ustawowych warunków, w tym wykazanie, że fałszywy dowód miał znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Nie oznacza to, że każdą decyzję opartą na wadliwej dokumentacji można uchylić bez względu na upływ czasu. Art. 146 K.p.a. przewiduje ograniczenia dotyczące możliwości uchylenia decyzji w wyniku wznowienia postępowania, w tym związane z upływem określonych okresów od jej doręczenia lub ogłoszenia. Należy więc odróżnić samą podstawę wznowienia od możliwości wydania rozstrzygnięcia eliminującego wcześniejszą decyzję z obrotu prawnego.

W sprawach dotyczących nieruchomości ogromne znaczenie mają również treść księgi wieczystej, historia wpisów, dokumenty stanowiące podstawę wpisów oraz sytuacja prawna ewentualnych nabywców działki. Nawet wykazanie fałszerstwa nie oznacza automatycznie, że własność nieruchomości lub jej części powróci do poprzedniego właściciela. Konieczne może być odrębne postępowanie cywilne.

Nadużycie uprawnień przez funkcjonariusza publicznego

Jeżeli urzędnik świadomie dopuścił do sporządzenia nieprawdziwej dokumentacji albo zignorował oczywiste nieprawidłowości, można rozważyć odpowiedzialność z art. 231 Kodeksu karnego.

Przepis ten dotyczy funkcjonariusza publicznego, który przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego albo prywatnego. Nie każda osoba wykonująca czynności geodezyjne jest jednak funkcjonariuszem publicznym. W przypadku geodety konieczne jest ustalenie jego rzeczywistego statusu, rodzaju wykonywanych czynności oraz podstawy ewentualnego uprawnienia do sporządzenia dokumentu.

Sama nieprawidłowość, pomyłka pomiarowa lub błąd urzędnika nie oznaczają automatycznie popełnienia przestępstwa. Trzeba wykazać konkretne zachowanie, jego bezprawność oraz pozostałe znamiona danego typu czynu zabronionego, w tym wymagany przepisem zakres umyślności.

Co warto zrobić w praktyce?

Jeżeli istnieje podejrzenie, że dokumentacja geodezyjna została sporządzona z wykorzystaniem sfałszowanego podpisu, nie należy ograniczać się do samego zawiadomienia o przestępstwie. Warto równolegle zabezpieczyć dowody i ustalić, jakie skutki prawne wywołały zakwestionowane dokumenty.

• Uzyskać pełną dokumentację geodezyjną, w tym operat, protokoły i oryginały dokumentów.
• Sprawdzić, czy podpis rzeczywiście pochodzi od osoby wskazanej w protokole.
• Rozważyć wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu badań pisma ręcznego.
• Uzyskać akta postępowania administracyjnego i sprawdzić prawidłowość zawiadamiania właścicieli nieruchomości.
• Ustalić, czy istnieją podstawy do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego trybu weryfikacji decyzji.
• Sprawdzić stan księgi wieczystej i możliwość dochodzenia roszczeń cywilnych.
• Przeanalizować decyzję prokuratury dotyczącą przedawnienia wraz z chronologią czynności procesowych i zmian przepisów covidowych.

Warto zachować także wcześniejsze wersje map, dokumentację fotograficzną, korespondencję z urzędem, potwierdzenia doręczeń oraz dokumenty potwierdzające przebieg granic przed zakwestionowanymi czynnościami.

Odpowiedzialność karna a roszczenia cywilne i administracyjne

Przedawnienie karalności oznacza, że nie można już przypisać sprawcy odpowiedzialności karnej za dany czyn i wymierzyć mu kary w postępowaniu karnym. Nie oznacza jednak automatycznie, że wszystkie skutki zdarzenia stają się prawnie nieodwracalne.

Odrębnie należy oceniać możliwość dochodzenia odszkodowania, ochrony prawa własności, ustalenia przebiegu granicy oraz wzruszenia decyzji administracyjnej. Każdy z tych trybów ma własne przesłanki, terminy i ograniczenia.

W postępowaniu cywilnym znaczenie może mieć między innymi art. 415 Kodeksu cywilnego, dotyczący odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym. Trzeba jednak wykazać przesłanki odpowiedzialności, w tym szkodę, bezprawne zachowanie i związek przyczynowy. Niezależnie od tego należy zbadać właściwe terminy przedawnienia roszczenia cywilnego, które nie są tożsame z terminami przedawnienia karalności przestępstwa.

Jeżeli natomiast problem dotyczy przebiegu granicy między nieruchomościami, właściwym rozwiązaniem może być postępowanie rozgraniczeniowe lub postępowanie przed sądem cywilnym. Samo stwierdzenie nieprawidłowości w dokumentacji nie przesądza jeszcze, gdzie przebiega prawna granica nieruchomości.

FAQ

Czy po przedawnieniu przestępstwa można jeszcze dochodzić swoich praw?

Tak. Przedawnienie karalności nie wyklucza automatycznie dochodzenia roszczeń cywilnych, ochrony prawa własności ani korzystania z dostępnych trybów administracyjnych. Każda z tych dróg ma jednak odrębne przesłanki i terminy przedawnienia lub ograniczenia proceduralne.

Czy sfałszowany podpis trzeba potwierdzić opinią biegłego?

Nie ma bezwzględnej zasady, że fałszerstwo można wykazać wyłącznie opinią biegłego. W praktyce opinia z zakresu badań pisma ręcznego często ma jednak zasadnicze znaczenie dowodowe. Szczególnie przydatny jest oryginał dokumentu oraz odpowiedni materiał porównawczy zawierający autentyczne podpisy danej osoby.

Czy geodeta może ponosić odpowiedzialność za błędne pomiary?

Tak, zależnie od okoliczności możliwa jest odpowiedzialność cywilna, zawodowa, a w szczególnych przypadkach również karna. Sam błąd pomiarowy nie przesądza jednak o popełnieniu przestępstwa. Trzeba ustalić, czy zachowanie spełnia znamiona konkretnego czynu zabronionego.

Czy pandemia COVID-19 mogła wydłużyć przedawnienie przestępstwa popełnionego przed 2020 r.?

Tak. Sąd Najwyższy w uchwale I KZP 9/22 przyjął, że wstrzymanie biegu przedawnienia na podstawie art. 15zzr ust. 6 ustawy covidowej obejmowało również czyny popełnione przed 31 marca 2020 r. Osobno trzeba jednak zbadać późniejszy art. 15zzr1, którego ust. 1 został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją w wyroku P 12/22.

Czy można wznowić postępowanie administracyjne po wielu latach?

W niektórych przypadkach tak, zwłaszcza gdy decyzja została wydana na podstawie fałszywego dowodu. Podstawę może stanowić art. 145 § 1 pkt 1 K.p.a. Trzeba jednak uwzględnić ograniczenia wynikające z art. 146 K.p.a. oraz sprawdzić, czy możliwe jest jeszcze uchylenie decyzji w tym trybie.