Zwrot skradzionych pieniędzy po oszustwie internetowym – jak je odzyskać?

Co zrobić natychmiast po wykryciu oszustwa internetowego?

Największe znaczenie ma czas. Pieniądze mogą zostać szybko przelane na kolejne rachunki, wypłacone w gotówce albo przekazane za granicę. Dlatego nie należy czekać na ustalenie tożsamości oszusta ani na formalne wszczęcie postępowania karnego.

Jeżeli właśnie odkryłeś oszustwo, wykonaj następujące czynności:

1. Zadzwoń do banku. Korzystaj wyłącznie z numeru podanego na oficjalnej stronie banku lub w jego aplikacji. Zgłoś oszustwo, wskaż transakcję i poproś o pilne działania zmierzające do zatrzymania lub odzyskania środków.
2. Zabezpiecz dostęp do swoich pieniędzy. Jeżeli ujawniłeś hasło, dane karty, kod autoryzacyjny lub umożliwiłeś zdalny dostęp do urządzenia, poinformuj o tym bank. Zmień hasła na bezpiecznym urządzeniu, zablokuj zagrożone instrumenty płatnicze i sprawdź pozostałe transakcje.
3. Złóż reklamację. Jeśli zaprzeczasz autoryzacji transakcji, wyraźnie to zaznacz i zażądaj zwrotu na podstawie ustawy o usługach płatniczych. Jeżeli sam zleciłeś przelew, wystąp o jego odzyskanie oraz wyjaśnienie możliwości zastosowania odpowiedniej procedury.
4. Zabezpiecz dowody. Zapisz korespondencję, adresy stron internetowych, potwierdzenia przelewów, numery rachunków, ogłoszenia i dane kontaktowe sprawcy.
5. Zawiadom Policję lub prokuraturę. Przekaż chronologię zdarzeń, dokumenty i informacje o płatnościach. Nie musisz samodzielnie ustalać pełnej kwalifikacji prawnej czynu.

Jeżeli oszust uzyskał dane pozwalające na zaciąganie zobowiązań w Twoim imieniu, rozważ również zastrzeżenie numeru PESEL i sprawdzenie, czy nie doszło do próby wyłudzenia kredytu.

Podejrzane wiadomości SMS można przekazać do CERT Polska na numer 8080, natomiast incydenty internetowe zgłaszać przez incydent.cert.pl. Zgłoszenie do CERT pomaga zwalczać zagrożenia, ale nie zastępuje zawiadomienia o przestępstwie ani reklamacji bankowej.

Czy bank musi zwrócić pieniądze skradzione przez oszusta?

Odpowiedź zależy od charakteru transakcji. Przepisy inaczej traktują płatność dokonaną bez zgody płatnika, a inaczej przelew, który poszkodowany sam zlecił pod wpływem manipulacji.

Nieautoryzowana transakcja – obowiązek zwrotu przez bank

Zgodnie z art. 40 ustawy o usługach płatniczych transakcję uważa się za autoryzowaną, jeżeli płatnik wyraził zgodę na jej wykonanie w sposób przewidziany w umowie z dostawcą usług płatniczych.

Jeżeli zgody nie było, zastosowanie mogą mieć art. 45 i 46 tej ustawy. Bank powinien co do zasady niezwłocznie zwrócić kwotę nieautoryzowanej transakcji, najpóźniej do końca dnia roboczego następującego po dniu jej stwierdzenia albo otrzymania zgłoszenia. Przywrócenie rachunku powinno nastąpić do stanu, jaki istniałby bez takiej transakcji.

Ustawa przewiduje wyjątek dotyczący uzasadnionego i należycie udokumentowanego podejrzenia oszustwa ze strony płatnika, o którym bank informuje pisemnie organy ścigania.

Samo wykazanie przez bank, że użyto poprawnego hasła, urządzenia albo kodu autoryzacyjnego, nie przesądza jeszcze, że klient wyraził zgodę na konkretną transakcję. Art. 45 ustawy określa zasady ciężaru dowodu i znaczenie technicznego uwierzytelnienia transakcji.

Nie oznacza to jednak, że klient nigdy nie odpowiada za straty. Art. 46 przewiduje przypadki odpowiedzialności płatnika, między innymi gdy doprowadził do nieautoryzowanej transakcji umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa naruszył określone ustawowo obowiązki dotyczące instrumentu płatniczego.

Ocena rażącego niedbalstwa wymaga analizy konkretnych okoliczności. Nie można utożsamiać automatycznie każdego błędu popełnionego pod wpływem oszusta z rażącym niedbalstwem.

Samodzielnie wykonany przelew pod wpływem oszustwa

Inaczej wygląda sytuacja, gdy przestępca przekonuje ofiarę, aby sama przelała pieniądze, przykładowo na rzekomy rachunek techniczny banku, konto inwestycyjne lub za nieistniejący towar.

Jeżeli klient rzeczywiście autoryzował taką płatność, nie można automatycznie stosować zasad zwrotu przewidzianych dla transakcji nieautoryzowanych. Oszustwo dotyczące celu przelewu nie jest samo w sobie równoznaczne z brakiem autoryzacji w rozumieniu ustawy o usługach płatniczych.

Bank powinien jednak przyjąć zgłoszenie i umożliwić skorzystanie z właściwej procedury odzyskiwania środków. W zależności od okoliczności można też badać, czy bank prawidłowo wykonał obowiązki związane z bezpieczeństwem usług płatniczych.

Nie należy zakładać, że każdy przelew da się jednostronnie anulować. Po wykonaniu zlecenia jego cofnięcie jest zazwyczaj znacznie trudniejsze i może zależeć od współpracy instytucji uczestniczących w płatności.

Kiedy można skorzystać z chargeback?

Chargeback to procedura funkcjonująca w ramach zasad organizacji kartowych. Może pomóc na przykład wtedy, gdy zapłacono kartą za towar, którego sprzedawca nie dostarczył, albo za usługę, której nie wykonano.

Nie jest to jednak to samo co ustawowy zwrot nieautoryzowanej transakcji. Warunki, wymagane dokumenty i terminy zależą od rodzaju płatności oraz regulacji właściwej organizacji kartowej. W wielu sytuacjach stosuje się termin 120 dni liczony od określonego zdarzenia, ale nie jest to uniwersalny termin dla wszystkich sporów.

Zwykły przelew bankowy oraz płatność BLIK nie uzyskują automatycznie ochrony właściwej dla chargeback tylko dlatego, że odbiorca okazał się oszustem.

Jak odzyskać pieniądze przez procedurę bankową?

Ścieżkę bankową należy prowadzić niezależnie od postępowania karnego. Policja może zbierać dowody i ustalać sprawców, natomiast bank rozpatruje reklamację na podstawie przepisów regulujących usługi płatnicze oraz zawartej umowy.

Reklamacja i próba odzyskania przelewu

W reklamacji trzeba przede wszystkim jasno określić, czego żąda poszkodowany i z jakiego powodu. Przy transakcji nieautoryzowanej należy wskazać, że nie wyrażono zgody na jej wykonanie i żąda się zwrotu odpowiedniej kwoty.

Jeśli przelew został autoryzowany przez klienta, należy opisać mechanizm oszustwa i zwrócić się o podjęcie działań służących odzyskaniu pieniędzy, w tym kontakt z bankiem odbiorcy, jeśli jest to możliwe.

Reklamacja powinna zawierać:

• dane klienta i numer rachunku, którego dotyczy sprawa;
• datę, kwotę, identyfikator transakcji oraz numer rachunku odbiorcy, jeśli jest znany;
• chronologiczny opis oszustwa, w tym sposób uzyskania dostępu do konta lub nakłonienia do płatności;
• informację, czy klient autoryzował konkretną transakcję, czy temu zaprzecza;
• jednoznaczne żądanie zwrotu środków albo podjęcia czynności zmierzających do ich odzyskania;
• istotne załączniki, w szczególności potwierdzenia płatności i korespondencję z oszustem.

Jeżeli bank proponuje procedurę dotyczącą przelewu wykonanego na błędny rachunek, należy ustalić, czy rzeczywiście odpowiada ona charakterowi zdarzenia. Przelew na rachunek wybrany przez oszusta nie zawsze jest przelewem wykonanym z użyciem nieprawidłowego identyfikatora odbiorcy. Nie każda procedura przewidziana dla omyłkowych przelewów będzie więc właściwa.

Jakie terminy obowiązują bank?

Przy reklamacjach dotyczących usług płatniczych bank powinien odpowiedzieć zasadniczo w ciągu 15 dni roboczych od jej otrzymania. W szczególnie skomplikowanych przypadkach, po spełnieniu obowiązków informacyjnych, termin może zostać wydłużony maksymalnie do 35 dni roboczych.

To termin rozpatrzenia reklamacji, a nie termin ustawowego zwrotu nieautoryzowanej transakcji. Przy spełnieniu przesłanek art. 46 ustawy o usługach płatniczych zwrot powinien nastąpić znacznie szybciej.

Na podstawie art. 44 tej ustawy klient powinien zgłosić nieautoryzowaną albo nieprawidłowo wykonaną transakcję niezwłocznie po jej stwierdzeniu. Co do zasady granicą ustawową jest 13 miesięcy od obciążenia rachunku albo dnia, w którym transakcja miała być wykonana, z uwzględnieniem przewidzianego w ustawie wyjątku dotyczącego udostępnienia informacji o transakcji.

Nie warto czekać do upływu tego terminu. Im później zostanie zgłoszone oszustwo, tym trudniej może być zabezpieczyć dowody oraz odnaleźć pieniądze.

Co zrobić, gdy bank odrzuci reklamację?

Negatywna odpowiedź banku nie zawsze zamyka sprawę. Można skierować ponowne wystąpienie, wskazać pominięte dowody i zakwestionować przedstawioną przez bank ocenę autoryzacji lub zachowania klienta.

Po wykorzystaniu procedury reklamacyjnej można zwrócić się o pomoc do Rzecznika Finansowego, w szczególności występując o interwencję albo korzystając z przewidzianych prawem form pozasądowego rozwiązywania sporów.

Jeżeli nie uda się rozwiązać sporu, pozostaje również możliwość wystąpienia z odpowiednio uzasadnionym roszczeniem do sądu cywilnego. Taki pozew wymaga wykazania podstaw odpowiedzialności banku. Sam fakt poniesienia straty wskutek przestępstwa nie przesądza o zasadności powództwa przeciwko bankowi.

Zawiadomienie Policji lub prokuratury – jak uruchomić ścieżkę karną?

Oszustwo internetowe polegające na celowym wprowadzeniu osoby w błąd w celu uzyskania korzyści majątkowej może stanowić przestępstwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego. W typie podstawowym przewidziano karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Nie każda niewykonana umowa czy niezwrócona wpłata stanowi jednak oszustwo. Dla odpowiedzialności z art. 286 § 1 znaczenie ma między innymi zamiar sprawcy, sposób wywołania błędu oraz doprowadzenie pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

Przy bezprawnym ingerowaniu w dane informatyczne w celu uzyskania korzyści majątkowej lub wyrządzenia szkody zastosowanie może znaleźć również art. 287 Kodeksu karnego. Konkretna kwalifikacja zależy od mechanizmu działania sprawcy.

Co powinno zawierać zawiadomienie o przestępstwie?

Zawiadomienie można złożyć w jednostce Policji albo prokuraturze. Nie trzeba znać nazwiska sprawcy ani samodzielnie wskazywać wszystkich przepisów, które mógł naruszyć.

Najbardziej przydatne jest przedstawienie następujących informacji:

• kiedy i w jakich okolicznościach doszło do kontaktu z oszustem;
• jakie zapewnienia lub nieprawdziwe informacje przekazano poszkodowanemu;
• w jaki sposób dokonano płatności i jaka jest wysokość szkody;
• jakimi numerami telefonów, adresami e-mail, profilami i rachunkami posługiwał się sprawca;
• jakie działania podjęto w banku i jakie odpowiedzi uzyskano;
• jakie dowody mogą zostać zabezpieczone oraz kto może posiadać dodatkowe informacje.

Warto poprosić o potwierdzenie złożenia zawiadomienia i zachować sygnaturę sprawy po jej nadaniu. Ułatwi to późniejsze składanie wniosków dowodowych, korespondencję z organami oraz przekazywanie bankowi informacji o postępowaniu.

W toku postępowania pokrzywdzony może wskazywać dowody i wnioskować o przeprowadzenie konkretnych czynności, takich jak uzyskanie danych rachunku odbiorcy, zabezpieczenie informacji o przepływach finansowych czy ustalenie użytkownika konta internetowego. O przeprowadzeniu czynności decyduje właściwy organ procesowy.

Czy Policja może zablokować rachunek oszusta?

Organy ścigania mogą podejmować działania zmierzające do identyfikacji i zabezpieczenia mienia pochodzącego z przestępstwa. W zależności od okoliczności zastosowanie znajdują przepisy postępowania karnego oraz regulacje dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy i innych obowiązków instytucji finansowych.

Nie oznacza to, że samo zawiadomienie automatycznie blokuje rachunek odbiorcy. Konieczne są odpowiednie podstawy prawne oraz ustalenie, czy środki nadal znajdują się w zasięgu działań właściwych instytucji.

Jeżeli pieniądze zostały przelane przez wiele rachunków lub zamienione na aktywa cyfrowe, odzyskanie ich może być szczególnie trudne. Dlatego zgłoszenie bankowe należy wykonać niezależnie od zawiadomienia karnego.

Jak żądać naprawienia szkody w postępowaniu karnym?

Wykrycie i skazanie sprawcy nie zawsze oznacza automatyczną wypłatę utraconych pieniędzy. Pokrzywdzony powinien zadbać o prawidłowe zgłoszenie roszczenia dotyczącego szkody.

Zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu karnego w razie skazania sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części, a na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej orzeka go przy spełnieniu ustawowych przesłanek.

Wniosek może zostać złożony już na etapie postępowania przygotowawczego. Zgodnie z art. 49a § 1 Kodeksu postępowania karnego pokrzywdzony lub prokurator może go złożyć aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.

W piśmie należy oznaczyć sprawę, wskazać wysokość żądanej kwoty, opisać związek szkody z przestępstwem oraz przedstawić dowody potwierdzające jej wysokość.

Warto także zainteresować się możliwością zabezpieczenia majątkowego przewidzianego w Kodeksie postępowania karnego. Stosowanie tego środka zależy od ustawowych przesłanek oraz decyzji właściwego organu. Jego celem może być między innymi zabezpieczenie wykonania przyszłego orzeczenia dotyczącego naprawienia szkody.

Jeżeli pokrzywdzony chce aktywnie uczestniczyć w postępowaniu sądowym obok prokuratora, może rozważyć działanie jako oskarżyciel posiłkowy. W postępowaniu prowadzonym z oskarżenia publicznego wymaga to złożenia oświadczenia w terminie określonym w art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego, czyli co do zasady do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.

Status oskarżyciela posiłkowego oraz wniosek o naprawienie szkody są odrębnymi instytucjami. Nie należy ich ze sobą utożsamiać.

Co w razie umorzenia postępowania?

Jeżeli Policja lub prokurator odmówi wszczęcia postępowania albo postępowanie umorzy, pokrzywdzony może w przypadkach przewidzianych w art. 306 Kodeksu postępowania karnego wnieść zażalenie.

Co do zasady termin wniesienia zażalenia wynosi 7 dni od doręczenia zaskarżalnego postanowienia. Trzeba sprawdzić pouczenie dołączone do decyzji, ponieważ znaczenie ma rodzaj rozstrzygnięcia i status osoby wnoszącej środek zaskarżenia.

Zażalenie powinno wskazywać, dlaczego decyzja jest nieprawidłowa, na przykład z powodu pominięcia dostępnych dowodów, niewyjaśnienia przepływów finansowych lub przedwczesnej oceny braku znamion przestępstwa.

W określonych sytuacjach przepisy dopuszczają dalsze działania procesowe po ponownym wydaniu decyzji odmownej lub umarzającej, ale nie oznacza to, że każde umorzenie uprawnia automatycznie do wniesienia własnego aktu oskarżenia.

Osoby, które uważają, że ich szkoda powiększyła się wskutek nieprawidłowego działania organów ścigania, mogą zapoznać się z odrębnym zagadnieniem: błąd prokuratury a utrata pieniędzy. Odpowiedzialność państwa wymaga jednak wykazania właściwych przesłanek i nie wynika automatycznie z nieskuteczności postępowania.

Kiedy warto dochodzić zwrotu pieniędzy w sądzie cywilnym?

Droga cywilna może być uzasadniona, jeżeli znana jest osoba odpowiedzialna za szkodę, istnieją podstawy prawne roszczenia i można ustalić podmiot, przeciwko któremu należy skierować pozew.

Roszczenie przeciwko oszustowi może opierać się na odpowiedzialności odszkodowawczej, a w określonych sytuacjach także na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu. Podstawa prawna zależy od okoliczności przekazania pieniędzy i roli poszczególnych osób.

Nie można przyjmować, że każdy posiadacz rachunku, na który wpłynęły skradzione pieniądze, automatycznie odpowiada za całą szkodę. Rachunek mógł zostać wykorzystany przez osobę trzecią, a odpowiedzialność posiadacza wymaga ustalenia właściwych przesłanek.

Oddzielnej oceny wymagają również roszczenia przeciwko bankowi wynikające z ewentualnego naruszenia jego obowiązków.

Wybierając drogę cywilną, należy uwzględnić koszty postępowania, możliwość egzekucji, przedawnienie roszczenia i ryzyko prowadzenia równoległej sprawy karnej. Nie wolno też uzyskać podwójnego zaspokojenia tej samej szkody.

Jeżeli oszustwo dotyczy wielu poszkodowanych, można rozważyć wspólne działania procesowe. Odrębnym zagadnieniem jest pozew zbiorowy za oszustwo internetowe, którego dopuszczalność zależy od spełnienia warunków właściwych dla postępowania grupowego.

Jeżeli natomiast pieniądze przekazano rzeczywistemu wykonawcy usługi, a spór dotyczy przede wszystkim niewykonania umowy, pomocny będzie materiał dotyczący odzyskania pieniędzy za niewykonaną usługę. Nie każdy spór kontraktowy uzasadnia wszczęcie postępowania o oszustwo.

Jakie dowody zwiększają szanse na odzyskanie skradzionych pieniędzy?

Materiał dowodowy powinien pozwalać odtworzyć zarówno drogę pieniędzy, jak i sposób działania oszusta. Samo potwierdzenie przelewu często nie wystarcza do ustalenia, czy doszło do przestępstwa, czy płatność była autoryzowana i kto faktycznie korzystał z rachunku odbiorcy.

Przekazując dowody, nie publikuj w internecie cudzych danych osobowych i nie podejmuj samodzielnych prób włamania na konta podejrzanego. Zabezpieczenie korespondencji, z której legalnie korzystałeś jako uczestnik rozmowy, to inna sytuacja niż bezprawne pozyskiwanie cudzych informacji.

Najczęstsze pytania dotyczące odzyskiwania pieniędzy po oszustwie

Czy bank zwróci pieniądze, jeśli podałem oszustowi kod BLIK?

Nie można tego przesądzić bez ustalenia sposobu dokonania płatności. Znaczenie ma to, czy klient wyraził zgodę na konkretną transakcję, jakie informacje widział podczas autoryzacji oraz czy występują ustawowe podstawy jego odpowiedzialności. Samo udostępnienie kodu nie zastępuje analizy całego zdarzenia.

Czy mogę odzyskać pieniądze, jeśli oszust działał z zagranicy?

Takiej możliwości nie można wykluczyć. Znaczenie mają jednak państwo, w którym znajdują się rachunki lub aktywa, możliwości współpracy międzynarodowej, dostępność dowodów i tożsamość sprawcy. Postępowanie może być bardziej czasochłonne, a egzekucja trudniejsza.

Czy muszę czekać na wyrok karny, zanim pozwę bank?

Co do zasady nie. Spór z bankiem dotyczący jego własnej odpowiedzialności może być prowadzony niezależnie od postępowania przeciwko oszustowi. W przypadku nieautoryzowanej transakcji ustawowy obowiązek zwrotu nie jest uzależniony od wcześniejszego skazania przestępcy.

Czy umorzenie sprawy karnej oznacza utratę prawa do odszkodowania?

Nie. Umorzenie postępowania karnego nie przekreśla automatycznie wszystkich roszczeń cywilnych ani roszczeń wobec banku. Należy jednak osobno zbadać podstawę odpowiedzialności, dostępne dowody i terminy przedawnienia.

Czy mogę odzyskać pieniądze, jeśli oszust został skazany, ale nie ma majątku?

Orzeczenie obowiązku naprawienia szkody może stanowić podstawę dochodzenia należności, lecz brak majątku dłużnika utrudnia skuteczną egzekucję. Należy ustalić, czy zabezpieczono środki, czy istnieją inne składniki majątkowe i jakie działania egzekucyjne są możliwe.

Czy zgłoszenie oszustwa internetowego na Policję jest płatne?

Samo złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa nie wymaga opłaty. Koszty mogą natomiast pojawić się przy korzystaniu z profesjonalnego pełnomocnika, w postępowaniu cywilnym albo przy podejmowaniu dalszych czynności prawnych.

Jak wybrać właściwą drogę odzyskania pieniędzy?

Jeżeli nie wyraziłeś zgody na konkretną transakcję, w pierwszej kolejności dochodź swoich praw wobec banku na podstawie przepisów o transakcjach nieautoryzowanych. Jeżeli sam zleciłeś przelew pod wpływem oszustwa, szczególne znaczenie mają szybkie działania odzyskiwania płatności, ustalenie sprawcy i analiza ewentualnej odpowiedzialności innych podmiotów.

W obu przypadkach postępowanie karne może doprowadzić do ustalenia sprawcy i zabezpieczenia mienia. Trzeba jednak odróżniać ukaranie oszusta od realnego odzyskania środków. Najlepszy wybór dalszych działań zależy od dokumentacji płatności, przebiegu oszustwa, stanowiska banku oraz możliwości zaspokojenia roszczenia.