Zabezpieczenie majątkowe w sprawie karnej – jak je zaskarżyć i ograniczyć?

Kiedy można zabezpieczyć majątek w postępowaniu karnym?

Podstawowe zasady określa art. 291 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli osobie zarzucono przestępstwo, za które lub w związku z którym można orzec określone konsekwencje majątkowe, zabezpieczenie może służyć przyszłemu wykonaniu m.in. grzywny, świadczenia pieniężnego, przepadku, środka kompensacyjnego lub zwrotu korzyści majątkowej osiągniętej z przestępstwa albo jej równowartości. Zabezpieczenie może również dotyczyć przyszłych kosztów sądowych.

W typowym przypadku nie wystarczy samo istnienie sprawy karnej. Powinna dodatkowo zachodzić uzasadniona obawa, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione. Organ powinien więc odnieść zabezpieczenie do realiów konkretnej sprawy, a nie wyłącznie do powagi zarzutów.

Zakres możliwych konsekwencji majątkowych zależy od kwalifikacji prawnej czynu i okoliczności sprawy. Przykładowo przy przestępstwie przeciwko zdrowiu trzeba oddzielić pytanie o to, co grozi za pobicie, od odrębnego pytania, czy w konkretnej sprawie istnieją podstawy do zabezpieczenia określonej kwoty lub składnika majątku.

Ustawa przewiduje również szczególne przypadki zabezpieczenia mienia związanego z przyszłym przepadkiem lub zwrotem korzyści, w tym sytuacje dotyczące określonego mienia osób trzecich. Nie zawsze więc wystarcza argument, że formalnym właścicielem rzeczy jest ktoś inny niż podejrzany lub oskarżony – trzeba sprawdzić, na jakiej dokładnie podstawie zabezpieczenie zostało zastosowane.

Co sprawdzić w postanowieniu o zabezpieczeniu?

Postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym w postępowaniu przygotowawczym wydaje prokurator, a na etapie sądowym – sąd. Z art. 293 Kodeksu postępowania karnego wynika, że organ powinien określić zakres oraz sposób zabezpieczenia. Co do zasady zakres określa się kwotowo, a jego rozmiar powinien odpowiadać tylko potrzebom tego, co ma zostać zabezpieczone.

Przed przygotowaniem zażalenia warto odpowiedzieć przede wszystkim na pięć pytań:

• Co dokładnie ma zabezpieczać postanowienie? Trzeba ustalić, czy chodzi o grzywnę, przepadek, naprawienie szkody, świadczenie pieniężne, koszty czy kilka tych pozycji jednocześnie.
• Czy dana konsekwencja w ogóle może zostać orzeczona w tej sprawie? Należy odnieść postanowienie do treści zarzutów oraz przepisów prawa karnego materialnego.
• Czy wskazano realne ryzyko utrudnienia wykonania przyszłego orzeczenia? Ogólne stwierdzenie, że oskarżony posiada majątek, nie zawsze wyjaśnia, dlaczego egzekucja miałaby być zagrożona.
• Czy wartość zabezpieczenia nie jest nadmierna? Organ powinien uwzględniać rozmiar konsekwencji majątkowych realnie możliwych do orzeczenia w danej sprawie.
• Czy zabezpieczono właściwe mienie? Znaczenie mogą mieć dokumenty własności, źródło środków na rachunku, stosunki majątkowe między małżonkami albo prawa osoby trzeciej.

Zażalenie na zabezpieczenie majątkowe – termin i sposób działania

Ile jest czasu na zażalenie?

Na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego przysługuje zażalenie. Zgodnie z art. 460 Kodeksu postępowania karnego termin wynosi 7 dni od daty ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje jego doręczenie – od daty doręczenia. Jest to termin zawity, dlatego datę otrzymania postanowienia i treść pouczenia trzeba sprawdzić od razu.

Jeżeli postanowienie wydał prokurator, zażalenie składa się za jego pośrednictwem do właściwego sądu. Szczególną regułę określa art. 293 § 4 Kodeksu postępowania karnego na wypadek prowadzenia postępowania przygotowawczego w okręgu innego sądu niż sąd miejscowo i rzeczowo właściwy. Gdy zabezpieczenie zastosował sąd, środek zaskarżenia wnosi się za pośrednictwem sądu, który wydał postanowienie. W konkretnej sprawie należy kierować się także pouczeniem dołączonym do orzeczenia.

Co można zarzucić w zażaleniu?

Dobre zażalenie nie powinno ograniczać się do stwierdzenia, że zajęcie majątku jest uciążliwe. Zarzuty powinny odnosić się do przesłanek i zakresu zabezpieczenia. W zależności od sprawy można wskazywać m.in.:

• brak podstawy do zabezpieczenia konkretnego przyszłego rozstrzygnięcia,
• brak należycie wykazanej obawy, że wykonanie przyszłego orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione,
• zabezpieczenie kwoty nieadekwatnej do rozmiaru możliwych konsekwencji majątkowych,
• objęcie zabezpieczeniem składnika, który nie należy do osoby, której mienie może być zabezpieczone na danej podstawie prawnej,
• pominięcie okoliczności wskazujących, że część roszczenia została już zaspokojona albo wartość możliwego przepadku jest niższa,
• zastosowanie sposobu zabezpieczenia w zakresie wykraczającym poza jego rzeczywistą funkcję.

Do zażalenia warto dołączyć dokumenty, które potwierdzają konkretne zarzuty: wycenę rzeczy, potwierdzenia zapłaty, umowy, dokumentację bankową, dowody własności albo inne materiały pozwalające zweryfikować wartość i przynależność mienia.

Czy zażalenie odblokuje majątek do czasu decyzji sądu?

Nie automatycznie. Postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym z chwilą wydania stanowi tytuł wykonawczy. Z kolei zgodnie z art. 462 § 1 Kodeksu postępowania karnego wniesienie zażalenia co do zasady nie wstrzymuje wykonania zaskarżonego postanowienia.

W zażaleniu można jednak złożyć również wniosek o wstrzymanie wykonania postanowienia. Decyzja w tym zakresie należy do organu uprawnionego na podstawie art. 462 Kodeksu postępowania karnego. Samo zamieszczenie takiego wniosku nie oznacza więc, że rachunek lub inne mienie zostaną odblokowane przed rozpoznaniem zażalenia.

Uchylenie albo ograniczenie zabezpieczenia w toku sprawy

Obrona przed zabezpieczeniem nie kończy się wraz z upływem terminu na pierwsze zażalenie. Art. 291 § 4 Kodeksu postępowania karnego nakazuje niezwłoczne uchylenie zabezpieczenia w całości albo w części, jeżeli ustaną przyczyny jego zastosowania w danym rozmiarze lub pojawią się okoliczności uzasadniające jego ograniczenie.

Znaczenie może mieć np. częściowe naprawienie szkody, zmniejszenie wysokości ustalonej szkody, zmiana zakresu zarzutów, wyłączenie określonego składnika z podstaw przyszłego przepadku albo inne nowe okoliczności wpływające na wysokość potencjalnych należności.

Trzeba odróżnić możliwość złożenia wniosku o zmianę lub uchylenie zabezpieczenia od możliwości zaskarżenia decyzji wydanej na taki późniejszy wniosek. Na podstawie art. 293 § 3 Kodeksu postępowania karnego art. 254 § 2 stosuje się odpowiednio. Oznacza to, że zażalenie oskarżonego na postanowienie dotyczące jego wniosku o uchylenie lub zmianę zabezpieczenia przysługuje tylko wtedy, gdy wniosek został złożony po upływie co najmniej 3 miesięcy od dnia wydania wcześniejszego postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia. Ograniczenia tego nie należy mylić z 7-dniowym terminem na zaskarżenie pierwotnego postanowienia o zabezpieczeniu.

Tymczasowe zajęcie przez Policję a zabezpieczenie majątkowe

Inna sytuacja zachodzi, gdy Policja dokonuje tymczasowego zajęcia mienia ruchomego osoby podejrzanej na podstawie art. 295 Kodeksu postępowania karnego. Może do tego dojść, gdy zachodzą warunki przewidziane w tym przepisie oraz obawa usunięcia mienia.

Tymczasowe zajęcie ma charakter krótkotrwały. Upada, jeżeli w ciągu 7 dni od jego dokonania nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym. Przepis wyłącza ponadto z tymczasowego zajęcia przedmioty, które nie podlegają egzekucji.

Trzeba też ustalić, z jakiego powodu dana rzecz znajduje się w dyspozycji organów. Zatrzymanie przedmiotu jako dowodu w sprawie i objęcie mienia zabezpieczeniem majątkowym to różne instytucje, choć czasami dotyczą tej samej rzeczy. Problemy dotyczące dalszego losu przedmiotów zatrzymanych dla celów dowodowych zostały szerzej omówione w materiale o zniszczeniu dowodów rzeczowych.

Czy zabezpieczenie może objąć majątek małżonka lub osoby trzeciej?

Zasadą przy zabezpieczeniu określonym w art. 291 § 1 Kodeksu postępowania karnego jest zabezpieczenie na mieniu oskarżonego oraz na mieniu wskazanym w szczególnych przepisach dotyczących przyszłego przepadku. Kodeks przewiduje jednak również sytuacje pozwalające objąć zabezpieczeniem określone mienie innych osób lub podmiotów, jeżeli spełnione są ustawowe warunki związane m.in. z przepadkiem albo zwrotem korzyści.

Jeżeli zajęty składnik jest własnością małżonka, współwłaściciela lub innej osoby, trzeba zebrać dokumenty pokazujące, kiedy i w jaki sposób został nabyty, z jakich środków sfinansowano zakup oraz jaki jest ustrój majątkowy małżonków. Samo twierdzenie, że rzecz „należy do żony” albo „należy do męża”, zwykle nie wystarcza do oceny prawnej.

Przy majątku małżeńskim trzeba dodatkowo odróżnić skutki istniejącej wspólności majątkowej od późniejszych zmian ustroju majątkowego. Osobnym zagadnieniem jest rozdzielność majątkowa a długi po sprawie. W przypadku już zastosowanego zabezpieczenia sama późniejsza zmiana stosunków majątkowych nie zastępuje odpowiednich środków procesowych służących zakwestionowaniu zajęcia.

Co przygotować, aby skutecznie zakwestionować zabezpieczenie?

Nie należy natomiast próbować obchodzić zabezpieczenia przez pozorne przenoszenie własności lub ukrywanie składników majątku. Jeżeli postanowienie jest wadliwe albo jego zakres stał się nieaktualny, właściwą drogą jest jego zaskarżenie lub złożenie wniosku o uchylenie albo ograniczenie zabezpieczenia.

Najczęstsze pytania o zabezpieczenie majątkowe

Czy zabezpieczenie majątkowe oznacza, że sąd uznał mnie już za winnego?

Nie. Zabezpieczenie jest środkiem procesowym stosowanym przed prawomocnym zakończeniem sprawy i nie jest równoznaczne ze skazaniem. Ma zabezpieczyć możliwość wykonania określonego przyszłego orzeczenia, gdy spełnione są ustawowe przesłanki.

Czy można żądać zwolnienia tylko części majątku?

Tak. Art. 291 § 4 Kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość uchylenia zabezpieczenia zarówno w całości, jak i w części. Jeżeli sporna jest przede wszystkim jego wysokość, żądanie może dotyczyć ograniczenia zabezpieczenia do odpowiedniego poziomu.

Czy samo zażalenie odblokuje rachunek bankowy?

Nie. Co do zasady zażalenie nie wstrzymuje wykonania postanowienia. Można jednocześnie domagać się wstrzymania jego wykonania, ale wymaga to odrębnej decyzji właściwego organu.

Co się dzieje z zabezpieczeniem, jeżeli sprawa zakończy się bez orzeczenia zabezpieczonej należności?

Art. 294 Kodeksu postępowania karnego reguluje upadek zabezpieczenia, jeżeli prawomocnie nie zostanie orzeczone żadne z rozstrzygnięć, które zabezpieczenie obejmowało. Przepis przewiduje jednocześnie znaczenie 3-miesięcznego terminu na wytoczenie powództwa o zabezpieczone roszczenie; jeżeli takie powództwo zostanie wniesione w terminie, zabezpieczenie może pozostać w mocy na zasadach określonych w tym przepisie.

Czy osoba trzecia może bronić swojego mienia?

Możliwość działania zależy od podstawy zabezpieczenia i od tego, w jaki sposób postanowienie dotyka praw tej osoby. Kodeks postępowania karnego przyznaje środki ochrony także osobom, których prawa majątkowe są bezpośrednio objęte określonymi rozstrzygnięciami, a w szczególnych przypadkach przewiduje również odrębną drogę dochodzenia, że dane mienie nie podlega przepadkowi. Najpierw trzeba jednak ustalić podstawę prawną zajęcia wskazaną w postanowieniu.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 490 ze zm., w szczególności art. 291–295, art. 460 i art. 462.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468 ze zm. – w zakresie sposobów zabezpieczenia stosowanych na podstawie odesłania z art. 292 Kodeksu postępowania karnego.