Zabezpieczenie komputera przez policję – jak długo może trwać analiza?

Jak długo policja może przetrzymywać zabezpieczony komputer?

Nie istnieje przepis, który nakazywałby policji zwrócić zabezpieczony komputer po 30, 60 czy 90 dniach od jego zatrzymania. Czas przechowywania urządzenia zależy przede wszystkim od tego, jakie czynności dowodowe trzeba przeprowadzić i czy komputer nadal jest potrzebny do postępowania. Podstawowe znaczenie ma art. 230 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem zatrzymane rzeczy należy zwrócić osobie uprawnionej niezwłocznie po stwierdzeniu, że są już zbędne dla postępowania karnego. W przypadku komputera oznacza to, że organy ścigania powinny ocenić, czy konieczne jest dalsze przechowywanie całego urządzenia, czy wystarczy zabezpieczyć znajdujące się na nim dane. Czas analizy może zależeć między innymi od:

• liczby i pojemności zabezpieczonych dysków oraz innych nośników danych,
• konieczności odzyskiwania usuniętych plików,
• złożoności systemu informatycznego i liczby kont użytkowników,
• konieczności analizy korespondencji elektronicznej, historii przeglądania i komunikatorów,
• zakresu materiału, który ma zostać zbadany przez biegłego informatyka,
• liczby urządzeń zabezpieczonych w tej samej sprawie,
• obciążenia pracą laboratorium kryminalistycznego lub biegłego.

Samo stwierdzenie, że analiza jest czasochłonna, nie uzasadnia automatycznie przetrzymywania komputera przez dowolnie długi okres. Organ powinien mieć rzeczywistą potrzebę dowodową uzasadniającą dalsze zatrzymanie konkretnego urządzenia.

Czy termin 90 dni dotyczy analizy komputera?

Nie. Częstym źródłem nieporozumień jest art. 218a Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten przewiduje możliwość zobowiązania określonych podmiotów, między innymi dostawców usług cyfrowych i podmiotów świadczących usługi drogą elektroniczną, do zabezpieczenia danych informatycznych na czas określony, nieprzekraczający 90 dni. Nie jest to jednak ogólny termin przetrzymywania komputera przez policję ani maksymalny czas badania jego zawartości. Zasady dotyczące zatrzymania fizycznego urządzenia wynikają przede wszystkim z przepisów o zatrzymaniu rzeczy i przeszukaniu.

Na jakiej podstawie policja może zabrać komputer?

Podstawą zatrzymania komputera są przede wszystkim przepisy rozdziału 25 Kodeksu postępowania karnego, dotyczące zatrzymania rzeczy i przeszukania. Zgodnie z art. 217 § 1 KPK rzeczy mogące stanowić dowód w sprawie lub podlegające zajęciu w celu zabezpieczenia określonych należności i środków należy wydać na żądanie sądu lub prokuratora. W przypadkach niecierpiących zwłoki żądanie może zgłosić również Policja lub inny uprawniony organ. Jeżeli osoba posiadająca rzecz nie wyda jej dobrowolnie, możliwe jest jej odebranie. Podstawą może być również przeszukanie przeprowadzone na zasadach określonych w art. 219 i następnych KPK. W odniesieniu do komputerów zastosowanie ma dodatkowo art. 236a KPK. Rozciąga on przepisy dotyczące zatrzymania rzeczy i przeszukania na dysponenta oraz użytkownika urządzenia zawierającego dane informatyczne lub systemu informatycznego, w zakresie danych przechowywanych w urządzeniu, systemie lub na nośniku pozostającym w ich dyspozycji albo użytkowaniu. Dotyczy to również korespondencji elektronicznej. W konsekwencji przedmiotem zainteresowania organów ścigania mogą być nie tylko sam komputer i dysk, ale również zapisane na nich informacje.

Czy policja musi mieć postanowienie prokuratora?

Nie w każdej sytuacji. Przepisy dopuszczają dokonanie zatrzymania rzeczy lub przeszukania bez uprzedniego polecenia sądu albo prokuratora, jeżeli zachodzi wypadek niecierpiący zwłoki i spełnione są ustawowe warunki. Jeżeli czynność została przeprowadzona bez wcześniejszego polecenia, a następnie wymaga zatwierdzenia, zastosowanie ma art. 230 § 1 KPK. Jeżeli w ciągu 7 dni od dnia czynności nie nastąpi zatwierdzenie zatrzymania lub przeszukania, zatrzymane rzeczy należy niezwłocznie zwrócić osobie uprawnionej, z uwzględnieniem wyjątku dotyczącego dobrowolnego wydania rzeczy bez złożenia wniosku przewidzianego w art. 217 § 4 KPK. Osoba, która dobrowolnie wydała komputer na żądanie Policji działającej we własnym zakresie, może niezwłocznie złożyć wniosek o sporządzenie i doręczenie postanowienia sądu lub prokuratora zatwierdzającego zatrzymanie. Zgodnie z art. 217 § 4 KPK doręczenie takiego postanowienia powinno nastąpić w terminie 14 dni od zatrzymania rzeczy. Trzeba zatem odróżnić trzy sytuacje:

• zatrzymanie na podstawie wcześniejszego polecenia sądu lub prokuratora,
• zatrzymanie dokonane przez Policję bez wcześniejszego polecenia, wymagające zatwierdzenia,
• dobrowolne wydanie komputera przez osobę, która może skorzystać z uprawnienia do zażądania zatwierdzenia czynności.

Nie można więc automatycznie zakładać, że każdy komputer musi zostać zwrócony po 7 dniach.

Kiedy można żądać zwrotu komputera przed zakończeniem postępowania?

Zakończenie całego postępowania karnego nie jest warunkiem koniecznym do odzyskania zabezpieczonego urządzenia. Zgodnie z art. 230 § 2 KPK komputer powinien zostać zwrócony niezwłocznie po stwierdzeniu, że jest już zbędny dla postępowania. Może się bowiem okazać, że organ zabezpieczył już wszystkie potrzebne informacje, sporządził kopię binarną dysku, wykonał oględziny lub uzyskał opinię biegłego. Jeżeli dalsze przechowywanie fizycznego urządzenia nie jest konieczne, istnieją podstawy do żądania jego zwrotu. Nie oznacza to jednak, że samo wykonanie kopii danych zawsze obliguje Policję do oddania komputera. Jeżeli urządzenie nadal ma znaczenie dowodowe, konieczne jest przeprowadzenie dodatkowych czynności albo zachodzi inna ustawowa podstawa zatrzymania, organ może odmówić zwrotu. Wniosek o wydanie komputera powinien wskazywać przede wszystkim:

• dokładne oznaczenie urządzenia, na przykład producenta, model i numer seryjny,
• datę oraz okoliczności jego zatrzymania,
• numer sprawy, jeżeli jest znany,
• informację, kto jest właścicielem lub osobą uprawnioną do odbioru,
• argumenty przemawiające za tym, że dalsze przechowywanie całego urządzenia nie jest konieczne,
• ewentualny wniosek o wcześniejsze wykonanie kopii danych i zwrot sprzętu.

Warto również wyjaśnić, jakie konkretne trudności powoduje brak komputera, zwłaszcza jeżeli jest on wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej, wykonywania pracy zawodowej lub nauki.

Jak napisać wniosek o zwrot komputera z policji lub prokuratury?

Wniosek o zwrot zabezpieczonego komputera można skierować do organu, który prowadzi postępowanie i dysponuje urządzeniem. W postępowaniu przygotowawczym będzie to najczęściej prokurator nadzorujący sprawę albo jednostka Policji wykonująca czynności na jego polecenie. Jeżeli postępowanie znajduje się już przed sądem, właściwe czynności dotyczące dowodów rzeczowych wykonuje co do zasady sąd. W piśmie należy wskazać, że żądanie opiera się na art. 230 § 2 KPK, oraz uzasadnić, dlaczego dalsze przechowywanie całego komputera nie jest niezbędne. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że urządzenie jest potrzebne właścicielowi. Lepiej przedstawić konkretne okoliczności, na przykład:

• komputer jest podstawowym narzędziem pracy i jego brak uniemożliwia wykonywanie obowiązków zawodowych,
• zabezpieczone dane można już wykorzystać jako materiał dowodowy bez dalszego przechowywania urządzenia,
• zakończono oględziny i wykonano kopię danych,
• organ nie wskazał konkretnych czynności, które wymagają dalszego zatrzymania sprzętu.

Można również sformułować żądanie ewentualne: jeżeli organ uznaje, że określone dane wymagają dalszego zabezpieczenia, należy rozważyć wykonanie ich kopii i zwrot samego komputera.

Czy do wniosku trzeba dołączyć dokumenty?

Nie ma jednego obowiązkowego zestawu załączników. W zależności od sytuacji przydatne mogą być:

• kopia protokołu zatrzymania rzeczy lub przeszukania,
• dokument zakupu komputera albo inny dowód własności,
• dokument potwierdzający prowadzenie działalności gospodarczej lub wykonywanie pracy wymagającej korzystania z urządzenia,
• dokumenty wskazujące na szczególne trudności wynikające z zatrzymania sprzętu,
• informacja o wcześniejszym wykonaniu kopii danych, jeżeli została udostępniona przez organ.

Jeżeli komputer należy do firmy, a korzysta z niego pracownik lub inna osoba, należy wyraźnie rozdzielić prawo własności od faktycznego użytkowania urządzenia. Ma to znaczenie przy ustalaniu, kto jest uprawniony do żądania jego wydania.

Co zrobić, gdy prokurator odmawia zwrotu komputera?

Jeżeli organ nie uwzględnia wniosku o zwrot sprzętu, nie oznacza to, że osoba zainteresowana nie ma dalszych możliwości działania. Przede wszystkim należy ustalić, czy odmowa została wydana w formie postanowienia dotyczącego dowodów rzeczowych, czy jest jedynie informacją o aktualnym stanie czynności. Ma to znaczenie dla oceny możliwości wniesienia zażalenia. Art. 236 § 1 KPK przewiduje zażalenie na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i przedmiotu dowodów rzeczowych, a także na inne czynności, jeżeli naruszają prawa osoby zainteresowanej. Zażalenie przysługuje osobom, których prawa zostały naruszone. W postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje je sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie. Jeżeli zaskarżane jest postanowienie, ogólny termin wniesienia zażalenia wynosi 7 dni od daty jego ogłoszenia albo doręczenia, jeżeli ustawa przewiduje doręczenie. Wynika to z art. 460 KPK. W konkretnej sprawie trzeba ustalić, od jakiego zdarzenia termin zaczął biec oraz czy istnieje szczególna regulacja dotycząca zaskarżanej czynności. W zażaleniu można podnieść między innymi, że:

• zatrzymanie komputera nie miało wystarczającej podstawy prawnej,
• zakres zabezpieczenia był nieproporcjonalny do celu czynności,
• nie zachodzą już okoliczności uzasadniające dalsze przechowywanie urządzenia,
• organ nie rozważył możliwości zabezpieczenia samych danych zamiast całego komputera,
• dalsze zatrzymanie narusza prawa osoby zainteresowanej w sposób nieuzasadniony potrzebami postępowania.

Trzeba pamiętać, że zażalenie na samo zatrzymanie oraz wniosek o zwrot komputera mają różne cele. Pierwsze służy kontroli legalności, zasadności lub prawidłowości zaskarżonej czynności, drugie zmierza do odzyskania urządzenia, które nie jest już potrzebne w postępowaniu.

Czy policja może oddać komputer po wykonaniu kopii danych?

Tak. W wielu sprawach jest to rozwiązanie, które pozwala pogodzić interes postępowania karnego z prawem właściciela do korzystania z własnego sprzętu. Podczas analizy informatycznej można wykonać kopię danych znajdujących się na dysku lub innym nośniku. W zależności od rodzaju badania może to być kopia binarna, umożliwiająca późniejsze przeprowadzanie analiz bez konieczności każdorazowego korzystania z oryginalnego urządzenia. Następnie biegły może badać zabezpieczony materiał, wyszukiwać określone pliki, analizować metadane, historię aktywności użytkownika lub odzyskiwać usunięte informacje. Nie oznacza to, że kopia danych automatycznie zastępuje oryginalny sprzęt w każdym postępowaniu. Znaczenie może mieć sposób zabezpieczenia danych, ich integralność, możliwość weryfikacji wyników badania oraz konieczność wykonania dalszych czynności na oryginalnym nośniku. Osoba zainteresowana może jednak we wniosku wyraźnie zaproponować takie rozwiązanie. Warto wskazać, że akceptuje pozostawienie organom zabezpieczonych danych w zakresie niezbędnym do postępowania, a jednocześnie domaga się zwrotu urządzenia, jeżeli dalsze przechowywanie jego fizycznej postaci nie jest konieczne.

Czy policja może przeglądać wszystkie pliki i prywatną korespondencję?

Zabezpieczenie komputera nie oznacza, że każda informacja znajdująca się na urządzeniu może być dowolnie wykorzystywana przez organy ścigania. Czynności powinny pozostawać w granicach celu i podstawy prawnej przeszukania oraz zabezpieczenia danych. Zakres analizy powinien uwzględniać znaczenie poszczególnych informacji dla prowadzonego postępowania. Dane pozbawione znaczenia dla sprawy nie powinny być bez uzasadnienia objęte dalszym zabezpieczeniem. Przy określonych rodzajach informacji mogą mieć zastosowanie również szczególne przepisy dotyczące tajemnic prawnie chronionych. Jeżeli na komputerze znajdują się prywatne wiadomości, dokumentacja zawodowa, dane klientów lub informacje objęte tajemnicą zawodową, okoliczności te powinny zostać zgłoszone organowi prowadzącemu postępowanie. Nie oznacza to automatycznego wyłączenia takich danych spod analizy, ale może mieć znaczenie dla określenia dopuszczalnego zakresu czynności i sposobu postępowania z informacjami. Osoba przesłuchiwana w sprawie powinna również rozróżniać status świadka od statusu podejrzanego. Świadek ma obowiązek zeznawać zgodnie z prawdą, ale w określonych warunkach może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Zagadnienie to omawia poradnik dotyczący tego, kiedy świadek w sprawie narkotykowej może skorzystać z art. 183 KPK.

Czy można domagać się odszkodowania za bezpodstawne przetrzymywanie komputera?

Długotrwałe zatrzymanie komputera może powodować wymierne straty, szczególnie gdy urządzenie służy do prowadzenia działalności gospodarczej, wykonywania pracy lub realizowania umów z klientami. Samo długie oczekiwanie na zwrot sprzętu nie przesądza jednak o powstaniu prawa do odszkodowania. Konieczne jest ustalenie, czy działanie organu było niezgodne z prawem, czy doszło do szkody oraz czy istnieje związek przyczynowy między działaniem władzy publicznej a poniesionym uszczerbkiem. W zależności od okoliczności można rozważyć odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 417 i następnych. Trzeba jednak pamiętać, że nie każda prawidłowo przeprowadzona czynność procesowa, która powoduje niedogodności lub straty, daje podstawę do uzyskania rekompensaty. Osoba rozważająca dochodzenie odszkodowania powinna zachować dokumenty potwierdzające:

• datę zatrzymania i datę zwrotu urządzenia,
• zgłaszane wnioski o zwrot i odpowiedzi organów,
• rzeczywiste straty finansowe, na przykład utracone przychody lub koszty wynajęcia zastępczego sprzętu,
• związek między brakiem dostępu do komputera a konkretną szkodą.

Co zrobić, gdy policja od wielu miesięcy nie oddaje komputera?

Jeżeli od zatrzymania urządzenia upłynęło kilka miesięcy, a osoba zainteresowana nie otrzymuje informacji o postępach analizy, nie powinna ograniczać się do nieformalnych telefonów na komisariat. Najlepiej ustalić, jaki organ prowadzi postępowanie, kto nadzoruje czynności oraz czy komputer nadal znajduje się w jednostce Policji, czy został przekazany do laboratorium albo biegłemu. Następnie można podjąć następujące działania:

1. Uzyskać kopię protokołu zatrzymania rzeczy lub przeszukania oraz ustalić numer postępowania.
2. Ustalić, czy zatrzymanie zostało zatwierdzone i jaka jest aktualna podstawa prawna dalszego przechowywania urządzenia.
3. Skierować do organu prowadzącego sprawę pisemny wniosek o zwrot komputera na podstawie art. 230 § 2 KPK.
4. Wskazać możliwość wykonania kopii danych i zwrotu fizycznego urządzenia.
5. W razie naruszenia praw rozważyć zażalenie na podstawie art. 236 KPK, z uwzględnieniem właściwego terminu.
6. Zachować potwierdzenia złożenia wszystkich pism i otrzymane odpowiedzi.

FAQ – najczęstsze pytania o zabezpieczenie komputera przez policję

Czy policja może trzymać komputer przez rok?

Przepisy nie ustanawiają ogólnego maksymalnego terminu przechowywania zabezpieczonego komputera. Nawet roczne zatrzymanie nie jest automatycznie nielegalne, jeżeli urządzenie nadal jest niezbędne do postępowania. Organ powinien jednak móc uzasadnić dalszą potrzebę jego przechowywania. Jeżeli komputer stał się zbędny, należy go zwrócić niezwłocznie na podstawie art. 230 § 2 KPK.

Czy można odzyskać komputer, jeśli nie przedstawiono mi zarzutów?

Tak. Brak przedstawienia zarzutów nie wyklucza zatrzymania rzeczy, która może stanowić dowód w postępowaniu. Nie oznacza również, że urządzenie może być przetrzymywane bez ograniczeń. O możliwości odzyskania sprzętu decyduje przede wszystkim to, czy nadal jest potrzebny do celów dowodowych oraz czy istnieje podstawa jego dalszego zatrzymania.

Czy policja może zabrać komputer należący do innej osoby?

Tak, jeżeli urządzenie może stanowić dowód w sprawie albo zachodzą inne ustawowe przesłanki jego zatrzymania. Nie musi ono należeć do osoby podejrzanej. Właściciel, którego prawa zostały naruszone, może korzystać ze środków prawnych przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego, w tym z zażalenia na podstawie art. 236 KPK.

Czy mogę korzystać z kopii zapasowej, jeżeli policja zabrała komputer?

Co do zasady tak, jeżeli kopia znajduje się na innym urządzeniu lub w chmurze i nie została objęta zabezpieczeniem albo innym ograniczeniem dostępu. Należy jednak unikać ingerowania w dane, które mogą mieć znaczenie dowodowe, oraz działań mogących utrudniać postępowanie. W razie wątpliwości dotyczących konkretnych danych warto skonsultować się z obrońcą.

Czy mogę żądać zwrotu komputera, zanim biegły zakończy opinię?

Można złożyć taki wniosek. Jeżeli biegły ma już dostęp do odpowiednio zabezpieczonej kopii danych i nie potrzebuje oryginalnego urządzenia do dalszych badań, można argumentować, że dalsze przechowywanie komputera nie jest konieczne. Ostateczna decyzja zależy jednak od charakteru badania i potrzeb dowodowych w konkretnej sprawie.

Czy po zwrocie komputera policja może nadal wykorzystywać skopiowane dane?

Tak, jeżeli dane zostały legalnie zabezpieczone i nadal mogą stanowić dowód w sprawie. Zwrot fizycznego urządzenia nie oznacza automatycznego usunięcia kopii dowodowej ani zakończenia postępowania. Dalsze wykorzystywanie danych musi jednak odbywać się zgodnie z przepisami i w granicach dopuszczalnego celu procesowego.