Odmowa składania wyjaśnień – czy milczenie szkodzi podejrzanemu?

Czy podejrzany może całkowicie odmówić składania wyjaśnień?

Tak. Zgodnie z art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego oskarżony może bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo odmówić składania wyjaśnień. Na podstawie art. 71 § 3 K.p.k. uprawnienie to stosuje się odpowiednio również do podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym.

Możliwe są zatem trzy podstawowe sposoby zachowania podczas przesłuchania: złożenie wyjaśnień i odpowiadanie na pytania, złożenie wyjaśnień przy jednoczesnej odmowie odpowiedzi na niektóre pytania albo całkowita odmowa składania wyjaśnień. Podejrzany nie musi tłumaczyć policjantowi ani prokuratorowi, dlaczego wybrał którąś z tych możliwości.

Przed pierwszym przesłuchaniem organ powinien pouczyć podejrzanego między innymi o prawie do składania wyjaśnień, odmowy ich składania, odmowy odpowiedzi na pytania, korzystania z pomocy obrońcy oraz składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia. Pouczenie powinno zostać wręczone na piśmie, a jego otrzymanie podejrzany potwierdza podpisem.

Trzeba przy tym odróżnić podejrzanego od osoby jedynie podejrzewanej o popełnienie przestępstwa. Status podejrzanego powstaje co do zasady wtedy, gdy wobec określonej osoby wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo – w sytuacji przewidzianej przez ustawę – przedstawiono jej zarzut bez wydawania takiego postanowienia i przystąpiono do przesłuchania w charakterze podejrzanego. Jeżeli z wezwania lub przebiegu czynności nie wynika jasno, w jakim charakterze dana osoba występuje, warto ustalić to przed udzielaniem informacji o zdarzeniu.

Czy milczenie może zostać potraktowane jako dowód winy?

Samo skorzystanie z prawa do odmowy wyjaśnień nie może zastąpić dowodów popełnienia przestępstwa. Z art. 74 § 1 K.p.k. wynika, że oskarżony – a odpowiednio także podejrzany – nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na własną niekorzyść. Jednocześnie obowiązuje domniemanie niewinności, wynikające z art. 5 K.p.k. oraz art. 42 ust. 3 Konstytucji RP.

Podobną zasadę wyraża art. 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343. Korzystanie z prawa do milczenia i prawa do nieobciążania samego siebie nie powinno być wykorzystywane przeciwko podejrzanemu lub oskarżonemu ani traktowane jako dowód popełnienia zarzucanego czynu.

Sąd Najwyższy w wyroku z 9 stycznia 2019 r., VI KA 2/19, wskazał również, że ani nieprzyznanie się do winy, ani odmowa składania wyjaśnień nie mogą zostać potraktowane jako okoliczności obciążające przy wymiarze kary. Oznacza to, że podejrzanego nie można karać surowiej tylko dlatego, że korzystał z ustawowego prawa do obrony.

Nie należy jednak mylić tej zasady z sytuacjami, w których przepisy przewidują określone korzyści związane z aktywnym zachowaniem sprawcy, współpracą procesową, naprawieniem szkody albo skorzystaniem z określonego trybu zakończenia postępowania. Brak takiego działania może oznaczać, że dana korzyść nie będzie dostępna, ale nie jest to samo co uznanie milczenia za okoliczność obciążającą.

Pełne milczenie, odpowiedzi na wybrane pytania czy złożenie wyjaśnień?

Prawo nie wskazuje jednej strategii dobrej dla każdego podejrzanego. Decyzja zależy między innymi od treści zarzutu, materiału dowodowego znanego obronie, możliwości szybkiego potwierdzenia wersji podejrzanego oraz ryzyka złożenia pochopnych albo niespójnych wyjaśnień.

Sposób działania	Kiedy bywa rozważany	Na co uważać
Całkowita odmowa wyjaśnień	Gdy podejrzany nie zna jeszcze istotnych dowodów, sprawa jest złożona albo potrzebuje konsultacji z obrońcą.	Milczenie nie powinno oznaczać bierności w zabezpieczaniu dowodów, które mogą szybko zniknąć.
Odpowiedzi tylko na wybrane pytania	Gdy niektóre okoliczności można bezpiecznie i jednoznacznie wyjaśnić, a innych podejrzany nie chce na tym etapie komentować.	Każda udzielona odpowiedź staje się elementem materiału dowodowego i może zostać zestawiona z pozostałymi dowodami.
Pełne wyjaśnienia	Gdy podejrzany zna zarzut, jego wersja jest spójna, a istnieją dowody pozwalające ją zweryfikować.	Pochopne szczegóły, przypuszczenia i niepewne informacje mogą później prowadzić do pozornych sprzeczności.

Szczególnej ostrożności wymagają sytuacje, w których przesłuchanie następuje krótko po zatrzymaniu, zdarzenie było dynamiczne albo podejrzany nie zna jeszcze dokładnej treści zarzutu. Próba natychmiastowego odtworzenia wielu szczegółów pod presją może okazać się mniej korzystna niż świadome skorzystanie z prawa do milczenia do czasu konsultacji z obrońcą.

Czy po odmowie można później złożyć wyjaśnienia?

Tak. Początkowa odmowa składania wyjaśnień nie jest decyzją nieodwracalną. Podejrzany może później zmienić stanowisko i przedstawić swoją wersję zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i – po wniesieniu aktu oskarżenia – przed sądem.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 września 2018 r., V KK 301/18, wskazał, że przepisy procesowe nie określają terminu, do którego podejrzany lub oskarżony może złożyć wyjaśnienia. Osoba korzystająca z prawa do obrony może początkowo milczeć, a następnie złożyć wyjaśnienia wtedy, gdy uzna, że jest to dla niej korzystne.

Zmiana decyzji nie oznacza jednak, że wcześniejsze wyjaśnienia – jeżeli zostały już złożone – przestają istnieć. Zgodnie z art. 389 K.p.k., jeżeli na rozprawie oskarżony odmawia wyjaśnień, wyjaśnia odmiennie niż poprzednio albo twierdzi, że pewnych okoliczności nie pamięta, w odpowiednim zakresie mogą zostać odczytane protokoły jego wcześniejszych wyjaśnień. Dlatego rozpoczęcie składania szczegółowej relacji, a następnie przejście do milczenia nie usuwa z akt tego, co zostało wcześniej powiedziane.

Milczenie nie oznacza prawa do odmowy każdej czynności

Prawo do odmowy składania wyjaśnień dotyczy przede wszystkim wypowiedzi podejrzanego dotyczących zarzutu i okoliczności sprawy. Nie należy z niego wyprowadzać wniosku, że podejrzany może odmówić wszystkich czynności prowadzonych w postępowaniu.

Art. 74 K.p.k. przewiduje między innymi obowiązek poddania się w określonych warunkach oględzinom zewnętrznym ciała, innym badaniom niewymagającym zabiegu chirurgicznego ani obserwacji w zakładzie leczniczym, pobraniu odcisków palców, fotografowaniu czy okazaniu. W ustawowo określonych przypadkach możliwe jest również pobranie krwi, włosów lub wydzielin organizmu. Prawo do nieobciążania samego siebie nie blokuje więc automatycznie pozyskiwania dowodów istniejących niezależnie od woli podejrzanego.

Podejrzany ma również obowiązki związane między innymi ze stawiennictwem na wezwanie oraz informowaniem organu o zmianie miejsca pobytu w sytuacjach przewidzianych przez przepisy. Odmowa wyjaśnień nie zwalnia z takich obowiązków procesowych.

Jak przygotować się do pierwszego przesłuchania?

Jeżeli jest to możliwe, przed podjęciem decyzji o składaniu wyjaśnień warto ustalić dokładną treść zarzutu i skonsultować sytuację z obrońcą. Art. 301 K.p.k. stanowi, że na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy. Jednocześnie niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania, dlatego samo zgłoszenie takiego żądania nie daje gwarancji odroczenia czynności.

Jeżeli podejrzany nie jest gotowy do składania wyjaśnień bez konsultacji, może skorzystać z prawa do odmowy. Nie musi wypełniać powstałej ciszy przypuszczeniami ani mówić tylko po to, aby sprawić wrażenie współpracy. Znacznie bezpieczniej jest odróżnić fakty, które rzeczywiście pamięta, od przypuszczeń i informacji zasłyszanych.

Ważne jest również odróżnienie rzeczywistego braku pamięci od skorzystania z prawa do milczenia. Stwierdzenie „nie pamiętam” jest określonym twierdzeniem o faktach, a nie odmową składania wyjaśnień. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 stycznia 2022 r., III KK 478/21, wskazał, że takie oświadczenie może podlegać ocenie wiarygodności tak jak pozostała treść wyjaśnień. Jeżeli podejrzany nie chce odpowiadać na dane pytanie, procesowo czym innym jest wyraźne skorzystanie z prawa do odmowy odpowiedzi.

Podejrzany a świadek – prawo do odmowy wygląda inaczej

Prawo do swobodnej odmowy składania wyjaśnień przysługuje podejrzanemu i oskarżonemu. Świadek znajduje się w innym położeniu procesowym: co do zasady ma obowiązek zeznawać, a odmowa zeznań albo odpowiedzi na konkretne pytanie jest możliwa w przypadkach przewidzianych przez ustawę, między innymi w art. 182 i 183 K.p.k.

Dlatego szczególnie ważne jest ustalenie, w jakim charakterze dana osoba jest przesłuchiwana. Więcej o odmiennych zasadach dotyczących świadka wyjaśniamy w artykule o odmowie zeznań przez świadka w sprawie.

Jeżeli podczas przesłuchania w charakterze świadka pojawiają się pytania dotyczące własnego możliwego udziału w przestępstwie, sytuacja wymaga szczególnej ostrożności. Nie należy automatycznie przenosić praw podejrzanego na świadka ani odwrotnie – zakres uprawnień zależy od aktualnego statusu procesowego i konkretnych okoliczności.

Najczęstsze pytania o odmowę składania wyjaśnień

Czy trzeba podać powód odmowy składania wyjaśnień?

Nie. Art. 175 § 1 K.p.k. wprost pozwala odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania powodów. Podejrzany nie musi uzasadniać, dlaczego korzysta ze swojego prawa.

Czy można przestać odpowiadać już w trakcie przesłuchania?

Tak. Prawo do odmowy odpowiedzi dotyczy również poszczególnych pytań. To, że podejrzany wcześniej udzielił odpowiedzi albo złożył część wyjaśnień, nie oznacza obowiązku kontynuowania wypowiedzi do końca przesłuchania. Trzeba jednak pamiętać, że informacje już przekazane pozostają w materiale sprawy.

Czy „nie pamiętam” działa tak samo jak odmowa odpowiedzi?

Nie. Oświadczenie, że określonego faktu się nie pamięta, jest treścią wyjaśnienia i może zostać ocenione pod kątem wiarygodności. Jeżeli podejrzany chce skorzystać z ustawowego prawa do milczenia, powinien jasno odmówić odpowiedzi na dane pytanie zamiast zastępować odmowę niezgodnym z prawdą twierdzeniem o braku pamięci.

Czy postępowanie zostanie wstrzymane, jeżeli podejrzany milczy?

Nie. Policja lub prokurator mogą nadal przesłuchiwać świadków, zabezpieczać dokumenty, uzyskiwać dane, zlecać opinie biegłych i prowadzić inne czynności dowodowe. Sprawa może zostać skierowana do sądu także wtedy, gdy podejrzany przez całe postępowanie przygotowawcze nie złoży wyjaśnień.

Czy można złożyć wyjaśnienia dopiero przed sądem?

Tak. Początkowa odmowa w postępowaniu przygotowawczym nie odbiera prawa do późniejszego złożenia wyjaśnień. Na rozprawie oskarżony jest ponownie pouczany o prawie do składania wyjaśnień, odmowy ich składania oraz odmowy odpowiedzi na pytania. Moment przedstawienia własnej wersji powinien jednak wynikać ze świadomej strategii obrony, a nie z założenia, że wcześniejsza bierność zawsze pozostaje bez znaczenia dla możliwości zabezpieczenia dowodów.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 490 z późn. zm., w szczególności art. 5, 6, 7, 71, 74, 175, 182, 183, 300, 301, 386 i 389.
• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., w szczególności art. 42 ust. 2–3.
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r., w szczególności art. 7.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 września 2018 r., V KK 301/18.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2019 r., VI KA 2/19.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2022 r., III KK 478/21.