Nakaz opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy – procedura Policji

Osoba doznająca przemocy nie musi najpierw przeprowadzać rozwodu, uzyskiwać eksmisji ani czekać na skazanie sprawcy. Ustawa o Policji przewiduje specjalny środek interwencyjny, którego zadaniem jest szybkie odseparowanie osoby stwarzającej zagrożenie od domowników.

Kluczowe jest jednak rozróżnienie dwóch etapów. Pierwszy to natychmiastowa interwencja Policji i możliwy 14-dniowy nakaz opuszczenia mieszkania. Drugi to ewentualna ochrona sądowa, potrzebna wtedy, gdy zagrożenie może utrzymywać się także po wygaśnięciu policyjnego nakazu. Ten artykuł koncentruje się przede wszystkim na pierwszym z tych etapów.

Nakaz opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy – procedura Policji – od czego zacząć?

Jeżeli dochodzi do przemocy albo istnieje realne zagrożenie dla życia lub zdrowia domownika, najważniejsze jest bezpieczeństwo. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy wezwać Policję. Nie trzeba wcześniej przygotowywać pisemnego wniosku o nakaz opuszczenia mieszkania.

Policjant dokonujący interwencji ocenia okoliczności na miejscu. Jeżeli stwierdzi, że osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, może – na podstawie art. 15aa ustawy o Policji – wydać nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Nie jest przy tym decydujące, kto jest właścicielem lokalu. Instrument ten ma charakter ochronny. Może więc zostać zastosowany także wobec właściciela lub współwłaściciela mieszkania, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki dotyczące przemocy i zagrożenia.

Jakie pismo, decyzja albo wezwanie uruchamia sprawę?

W przypadku policyjnego nakazu opuszczenia mieszkania procedury nie rozpoczyna pozew składany przez ofiarę przemocy. W praktyce punktem wyjścia jest najczęściej wezwanie Policji do interwencji, zawiadomienie jednostki Policji albo ujawnienie zagrożenia przez funkcjonariuszy podczas wykonywania innych czynności.

Osoba doznająca przemocy powinna możliwie konkretnie opisać policjantom, co się wydarzyło: czy były uderzenia, szarpanie, groźby, duszenie, niszczenie przedmiotów, używanie niebezpiecznych narzędzi, zamykanie w mieszkaniu, grożenie dzieciom lub inne zachowania powodujące zagrożenie. Istotne są również wcześniejsze zdarzenia, zwłaszcza gdy pokazują narastanie przemocy.

Jeżeli problem trwa dłużej, pomocne może być również formalne zgłoszenie znęcania i przemocy domowej. Trzeba jednak pamiętać, że postępowanie karne i policyjny nakaz opuszczenia mieszkania są odrębnymi mechanizmami. Nakaz może zostać zastosowany bez oczekiwania na wyrok karny.

Jakie terminy trzeba sprawdzić w pierwszej kolejności?

Najważniejszy dla osoby doznającej przemocy jest termin 14 dni. Co do zasady właśnie przez taki okres obowiązuje policyjny nakaz i związany z nim zakaz. Nakaz jest natychmiast wykonalny, dlatego osoba stosująca przemoc musi zastosować się do niego od chwili jego wydania.

W czasie obowiązywania środka Policja kontroluje jego przestrzeganie. Ustawa przewiduje co najmniej trzykrotne sprawdzenie, czy nakaz lub zakaz nie są naruszane, przy czym pierwsza kontrola następuje następnego dnia po ich wydaniu.

Osoba, wobec której wydano nakaz lub zakaz, może wnieść zażalenie do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce położenia wspólnie zajmowanego mieszkania. Termin na wniesienie zażalenia wynosi 3 dni od doręczenia nakazu lub zakazu.

Dla osoby doznającej przemocy praktycznie najważniejsze jest jednak to, aby nie czekać do czternastego dnia z decyzją, co dalej. Jeżeli istnieje ryzyko, że po wygaśnięciu nakazu sprawca wróci i zagrożenie się powtórzy, należy odpowiednio wcześniej rozważyć wystąpienie do sądu rejonowego o dalszą ochronę oraz zabezpieczenie.

Procedura krok po kroku w sprawie: nakaz opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy

Pierwsze czynności organu albo sądu

Po wezwaniu patrolu policjanci ustalają, co wydarzyło się w mieszkaniu i czy zachowanie osoby stosującej przemoc powoduje zagrożenie dla życia lub zdrowia. Funkcjonariusze mogą rozmawiać z osobami uczestniczącymi w zdarzeniu, świadkami, sprawdzić wcześniejsze interwencje i uwzględnić informacje dotyczące dotychczasowej przemocy.

Jeżeli sytuacja tego wymaga, sprawca może zostać zatrzymany na zasadach przewidzianych przepisami. Samo zatrzymanie nie jest jednak warunkiem wydania nakazu. Nakaz i zakaz mogą zostać zastosowane także wtedy, gdy osoba stosująca przemoc opuściła mieszkanie przed przyjazdem Policji.

Jeżeli policjant uzna ustawowe przesłanki za spełnione, nakaz staje się skuteczny natychmiast. Osoba nim objęta nie może odmówić opuszczenia lokalu, powołując się na własność mieszkania, opłacanie czynszu czy brak innego miejsca pobytu.

Jeżeli sprawca chce zabrać rzeczy osobiste po wydaniu nakazu, nie powinien samowolnie wracać do mieszkania. Przepisy przewidują możliwość zabrania określonych rzeczy w obecności policjanta, po uzgodnieniu czynności z osobą doznającą przemocy.

Wyjaśnienia, wnioski dowodowe i dokumenty

Podczas interwencji należy przedstawiać fakty możliwie dokładnie. Zamiast ograniczać się do stwierdzenia „on jest agresywny”, lepiej opisać konkretne zdarzenia: kiedy doszło do przemocy, co sprawca zrobił, czego się obawiasz, czy groził wcześniej, czy w domu są dzieci, czy miał dostęp do broni lub innych niebezpiecznych przedmiotów oraz czy podobne sytuacje zdarzały się wcześniej.

Jeżeli istnieją dowody, warto poinformować o nich policjantów. Nie trzeba mieć jednak kompletnego materiału dowodowego, aby wezwać pomoc. W sytuacji zagrożenia bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed zbieraniem dokumentacji.

W przypadku obrażeń należy rozważyć skorzystanie z pomocy medycznej i uzyskanie dokumentacji. Znaczenie mogą mieć również zdjęcia obrażeń lub zniszczonego wyposażenia, SMS-y, wiadomości z komunikatorów, nagrania, dokumentacja wcześniejszych interwencji oraz relacje osób, które słyszały awantury albo widziały skutki przemocy.

Możliwe rozstrzygnięcia i dalsze kroki

Policja może uznać, że istnieją podstawy do wydania nakazu opuszczenia mieszkania i zakazu zbliżania się do niego. Jeżeli zagrożenie obejmuje również inne sytuacje, przepisy przewidują odrębne środki ochronne, takie jak zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się czy zakaz wstępu do określonych miejsc. Nie należy jednak utożsamiać ich z samym nakazem opuszczenia mieszkania – są to odrębne instrumenty i ich zakres zależy od sytuacji.

Jeżeli po interwencji Policja nie wyda nakazu, nie oznacza to automatycznie, że osoba doznająca przemocy nie ma innych możliwości prawnych. W zależności od okoliczności można rozważyć zawiadomienie o przestępstwie oraz wystąpienie do sądu o zobowiązanie osoby stosującej przemoc do opuszczenia mieszkania. W bardziej złożonych sytuacjach dotyczących małżonków przydatne może być również omówienie zasad, jak usunąć męża z domu, ponieważ podstawa prawna dalszych działań zależy od tego, czy chodzi o ochronę przed przemocą, kwestie własnościowe, rozwód czy inne postępowanie.

Jeżeli nakaz został wydany, kolejnym krokiem powinno być ocenienie, czy 14 dni wystarczy. Jeśli istnieje realna obawa ponownej przemocy, osoba chroniona może złożyć do właściwego sądu rejonowego wniosek o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Razem z takim wnioskiem można żądać zabezpieczenia, które pozwoli zachować ochronę na czas postępowania.

Jakie dowody i dokumenty warto przygotować?

Dokumenty urzędowe, korespondencja i potwierdzenia

Najbardziej użyteczna dokumentacja to ta, która pozwala odtworzyć przebieg przemocy oraz wykazać zagrożenie. W zależności od sprawy mogą to być notatki i informacje dotyczące wcześniejszych interwencji Policji, dokumentacja medyczna, zaświadczenia dotyczące obrażeń, zdjęcia, wydruki wiadomości SMS i komunikatorów, e-maile, pisma kierowane wcześniej do instytucji oraz dokumenty związane z prowadzoną procedurą przeciwdziałania przemocy domowej.

Jeżeli sprawca groził w wiadomościach, nie należy usuwać korespondencji. Dobrze zachować nie tylko pojedynczy zrzut ekranu, lecz – jeżeli jest to możliwe – całą rozmowę z widocznym kontekstem, datą i danymi pozwalającymi ustalić nadawcę.

Warto również sporządzić własną chronologiczną notatkę: daty najważniejszych zdarzeń, opis przemocy, osoby obecne przy zdarzeniu, numery interwencji, wizyty lekarskie i inne istotne okoliczności. Taka notatka nie zastępuje innych dowodów, ale pomaga później przedstawić spójną historię zdarzeń.

Zeznania świadków, monitoring, opinie albo wydruki

Świadkiem nie musi być wyłącznie osoba, która bezpośrednio widziała pobicie. Znaczenie może mieć także osoba, która słyszała awantury, widziała obrażenia bezpośrednio po zdarzeniu, udzieliła schronienia, otrzymywała wiadomości z prośbą o pomoc albo obserwowała zachowanie sprawcy.

Jeżeli zdarzenie zostało zarejestrowane przez monitoring budynku, wideodomofon lub inne urządzenie, należy ustalić możliwość zabezpieczenia nagrania zanim zostanie automatycznie usunięte. W sprawach dowodowych nagranie może mieć duże znaczenie, ale jego wartość zawsze zależy od tego, co rzeczywiście przedstawia i czy można ustalić czas oraz okoliczności zdarzenia.

Najczęstsze błędy, które pogarszają sytuację

1. Czekanie, aż przemoc wydarzy się ponownie. Policyjny środek ochronny ma służyć reagowaniu na zagrożenie życia lub zdrowia. Jeżeli sytuacja jest niebezpieczna, nie warto odkładać wezwania pomocy tylko po to, aby zdobyć „mocniejszy dowód”.

2. Przekonanie, że właściciela mieszkania nie można usunąć. Przy policyjnym nakazie zasadnicze znaczenie ma zagrożenie związane z przemocą domową, a nie sam tytuł własności do lokalu.

3. Pozwalanie sprawcy na samowolne powroty po rzeczy. Jeżeli obowiązuje nakaz i zakaz, nie należy ustalać prywatnie spotkań w mieszkaniu z osobą objętą środkiem. Kwestia odbioru potrzebnego mienia powinna odbywać się zgodnie z przewidzianą procedurą.

4. Brak przygotowania na koniec 14-dniowego okresu. Policyjny nakaz nie jest bezterminowy. Jeżeli zagrożenie pozostaje aktualne, odpowiednie działania sądowe trzeba zaplanować z wyprzedzeniem.

5. Usuwanie wiadomości i innych materiałów. Po uspokojeniu sytuacji część osób kasuje obraźliwe lub grożące wiadomości, chcąc odciąć się od zdarzenia. Tymczasem mogą one później mieć istotne znaczenie dowodowe.

6. Założenie, że cofnięcie wcześniejszego zawiadomienia zawsze kończy sprawę. W zależności od rodzaju czynu organy mogą mieć obowiązek dalszego działania niezależnie od zmiany stanowiska pokrzywdzonego. Szerzej kwestię tę omawia artykuł o wycofaniu zgłoszenia o przemocy domowej.

FAQ

Czy Policja może wyrzucić sprawcę z jego własnego mieszkania?

Tak. Tytuł własności nie wyłącza możliwości zastosowania policyjnego nakazu. Decydujące jest to, czy osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy. Nakaz ma charakter ochronny i może objąć również właściciela lub współwłaściciela lokalu.

Czy muszę wcześniej złożyć zawiadomienie o znęcaniu się?

Nie. Policyjny nakaz może zostać wydany w związku z interwencją i oceną zagrożenia. Wszczęcie postępowania karnego nie jest warunkiem zastosowania tego środka.

Jak długo obowiązuje nakaz opuszczenia mieszkania wydany przez Policję?

Co do zasady przez 14 dni od jego wydania. Jeżeli istnieje potrzeba dalszej ochrony, należy w odpowiednim czasie rozważyć złożenie do sądu wniosku o zobowiązanie osoby stosującej przemoc do opuszczenia mieszkania oraz wniosku o zabezpieczenie.

Czy sprawca może odwołać się od policyjnego nakazu?

Tak. Osobie objętej nakazem lub zakazem przysługuje zażalenie do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce położenia wspólnie zajmowanego mieszkania. Termin wynosi 3 dni od dnia doręczenia nakazu lub zakazu.

Czy Policja może wydać nakaz, gdy sprawca uciekł przed przyjazdem patrolu?

Tak. Nieobecność osoby stosującej przemoc w mieszkaniu w chwili przyjazdu Policji sama w sobie nie uniemożliwia zastosowania nakazu i zakazu. Funkcjonariusze oceniają zgromadzone informacje oraz istniejące zagrożenie.

Co zrobić, gdy sprawca wróci do mieszkania mimo obowiązującego nakazu?

Należy zawiadomić Policję i nie podejmować samodzielnej konfrontacji, jeżeli może ona zwiększyć zagrożenie. Naruszenie nakazu lub zakazu jest czynem ściganym z urzędu, a przepisy przewidują możliwość prowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym.

Czy po 14 dniach sprawca automatycznie może wrócić?

Policyjny nakaz ma ograniczony czas obowiązywania. Jeżeli przed jego wygaśnięciem nie zostanie zastosowana dalsza ochrona prawna, sam nakaz policyjny nie będzie już podstawą do utrzymywania sprawcy poza mieszkaniem. Dlatego przy utrzymującym się zagrożeniu szczególnie ważne jest odpowiednio wczesne wystąpienie do sądu i rozważenie zabezpieczenia.

Czy do wniosku sądowego potrzebna jest obdukcja?

Nie w każdej sprawie. Dokumentacja obrażeń może być bardzo ważnym dowodem, ale przemoc domowa nie musi polegać wyłącznie na przemocy fizycznej. Sąd może oceniać także zeznania świadków, wiadomości, nagrania, dokumentację interwencji Policji i inne dowody dotyczące zachowania stron.

Podsumowanie

Jeżeli sprawca przemocy stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników, nie trzeba czekać na rozwód, proces karny ani klasyczną eksmisję. Policja może zastosować natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Nakaz jest wykonalny od razu i zasadniczo obowiązuje przez 14 dni.

Dla osoby doznającej przemocy najważniejsze są trzy działania: wezwanie pomocy w chwili zagrożenia, zabezpieczenie dostępnych dowodów oraz zaplanowanie dalszej ochrony przed upływem 14 dni. Jeżeli ryzyko powrotu sprawcy pozostaje realne, trzeba rozważyć odpowiedni wniosek do sądu rejonowego i zabezpieczenie na czas postępowania. Zakres żądania powinien odpowiadać konkretnemu stanowi faktycznemu i rzeczywistemu zagrożeniu.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji – w szczególności przepisy dotyczące nakazu natychmiastowego opuszczenia mieszkania i zakazu zbliżania się do niego.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej – w szczególności art. 11a dotyczący sądowego zobowiązania osoby stosującej przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – przepisy o postępowaniu w sprawach związanych z ochroną osób doznających przemocy domowej.
• Ministerstwo Sprawiedliwości – informacje urzędowe dotyczące natychmiastowej ochrony przed przemocą domową.