Czy można złożyć wyjaśnienia na policji przed zarzutem stalkingu?

Czy można samemu zgłosić się na policję przed postawieniem zarzutów?

Można zgłosić się na policję i przedstawić informacje dotyczące konfliktu, jednak samo takie zgłoszenie nie oznacza złożenia formalnych wyjaśnień w charakterze podejrzanego. Nie istnieje też procedura, która pozwalałaby skutecznie uprzedzić ewentualne zawiadomienie o stalkingu i zagwarantować, że zarzuty nie zostaną postawione.

Trzeba odróżnić osobę podejrzaną, czyli taką, wobec której istnieją podejrzenia popełnienia przestępstwa, od podejrzanego w rozumieniu art. 71 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Status podejrzanego uzyskuje się zasadniczo po wydaniu postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo po postawieniu zarzutu w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego w przewidzianym ustawą trybie.

Formalne wyjaśnienia składa osoba mająca status podejrzanego. Natomiast przed uzyskaniem tego statusu można przekazać organom określone informacje lub dokumenty. Ich znaczenie procesowe zależy od rodzaju czynności, podczas której zostały uzyskane. Nie należy utożsamiać takiego oświadczenia z przesłuchaniem podejrzanego.

Jeżeli druga osoba nie złożyła zawiadomienia, nie oznacza to, że policja nie może uzyskać informacji o zdarzeniu w inny sposób. Samodzielna wizyta na komisariacie nie jest jednak konieczna tylko dlatego, że ktoś obawia się przyszłego zarzutu. Przed przekazaniem szczegółowej relacji mogącej prowadzić do odpowiedzialności karnej rozsądne jest skonsultowanie sytuacji z adwokatem.

Po uzyskaniu statusu podejrzanego można przedstawiać dowody i własną wersję wydarzeń. Podejrzany ma również prawo do odmowy składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania przyczyny. Jeżeli zdecyduje się złożyć wyjaśnienia, powinien pamiętać o konsekwencjach swoich wypowiedzi. Osobno warto przeanalizować znaczenie przyznania się do winy na policji i możliwość późniejszej zmiany wyjaśnień.

Kiedy wiadomości mogą zostać uznane za stalking?

Zgodnie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego odpowiedzialności karnej podlega osoba, która przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność.

Przepis nie ogranicza się zatem wyłącznie do sytuacji, w których pokrzywdzony obawia się o swoje bezpieczeństwo. Uporczywe nękanie może również wywoływać uzasadnione okolicznościami poczucie poniżenia lub udręczenia. Alternatywną przesłanką jest istotne naruszenie prywatności, nawet jeżeli nie wystąpiło poczucie zagrożenia.

Znaczenie ma uporczywość działania. Nie chodzi wyłącznie o liczbę wiadomości, ale także o ich charakter, częstotliwość, czas trwania kontaktu, ignorowanie próśb o jego zaprzestanie oraz wpływ zachowania na pokrzywdzonego. Uporczywość wymaga oceny całego przebiegu zdarzeń, a nie pojedynczej wiadomości wyrwanej z kontekstu.

Jednorazowa kłótnia, kilka emocjonalnych e-maili po rozstaniu albo krótkotrwała próba kontaktu zwykle nie wystarczają do przypisania przestępstwa stalkingu. Inaczej może być wtedy, gdy kontakt jest intensywny, powtarzalny i kontynuowany mimo wyraźnego sprzeciwu drugiej osoby, a zachowanie wywołuje jeden ze skutków określonych w ustawie.

Znaczenie ma także forma kontaktu. Wiadomości SMS, e-maile, telefony, media społecznościowe, śledzenie lokalizacji czy obserwowanie miejsca zamieszkania albo pracy mogą być oceniane łącznie. Żaden z tych sposobów działania nie oznacza jednak automatycznie popełnienia przestępstwa.

Przykładowo obraźliwe wiadomości internetowe nie zawsze stanowią stalking, choć w określonych okolicznościach mogą wypełniać znamiona innych czynów zabronionych. Odrębny problem stanowi obrażanie, wyzywanie i zastraszanie w internecie.

Czy przeprosiny i zakończenie kontaktu mają znaczenie?

Tak. Dobrowolne zakończenie kontaktu, usunięcie konfliktu i pojednanie mogą mieć znaczenie dla dalszego rozwoju sprawy. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze zachowanie automatycznie przestaje być przestępstwem.

Przeprosiny powinny uwzględniać wolę drugiej osoby. Jeżeli pokrzywdzony jednoznacznie zażądał zaprzestania kontaktu, nie należy wysyłać kolejnych wiadomości pod pretekstem przeprosin, wyjaśnienia sytuacji lub uzyskania przebaczenia. W razie potrzeby kwestie formalne można załatwiać za pośrednictwem pełnomocnika.

Zgodnie z art. 190a § 4 k.k. ściganie przestępstwa z § 1 następuje na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że w typowej sprawie dotyczącej uporczywego nękania do prowadzenia ścigania potrzebny jest wniosek osoby uprawnionej. Po jego złożeniu postępowanie toczy się z urzędu.

Jeżeli pokrzywdzony chce później cofnąć wniosek, zastosowanie ma art. 12 § 3 Kodeksu postępowania karnego. W postępowaniu przygotowawczym cofnięcie wymaga zgody prokuratora, a w postępowaniu sądowym zgody sądu. Jest ono dopuszczalne do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej. Jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, cofnięcie wniosku po rozpoczęciu przewodu sądowego jest skuteczne pod warunkiem braku sprzeciwu obecnego na rozprawie lub posiedzeniu oskarżyciela publicznego.

Nie można więc zakładać, że pojednanie stron lub samo oświadczenie pokrzywdzonego automatycznie zakończy postępowanie. Skutek zależy od spełnienia warunków ustawowych i decyzji właściwego organu. Po skutecznym cofnięciu wniosku jego ponowne złożenie jest niedopuszczalne.

Podobny problem proceduralny, dotyczący skuteczności wycofania wniosku o ściganie, może pojawić się również przy innych przestępstwach wnioskowych.

Trzeba ponadto odróżnić podstawowy typ stalkingu od innych czynów. Jeżeli następstwem przestępstwa określonego w art. 190a § 1 lub § 2 k.k. jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, zastosowanie może znaleźć typ kwalifikowany z art. 190a § 3 k.k., którego ściganie nie jest objęte wnioskowym trybem przewidzianym w § 4.

Jak zachować się, gdy obawiasz się zarzutu stalkingu?

Najważniejsze jest niedopuszczenie do dalszej eskalacji konfliktu. W razie wyraźnego sprzeciwu drugiej osoby należy zakończyć próby nawiązywania kontaktu i zachować dokumentację pozwalającą odtworzyć przebieg wcześniejszych zdarzeń.

• Nie wysyłaj kolejnych wiadomości ani nie wykonuj ponawianych połączeń telefonicznych.
• Nie próbuj aranżować przypadkowych spotkań i nie obserwuj miejsca zamieszkania lub pracy drugiej osoby.
• Nie zakładaj nowych kont w celu obejścia blokady i nie proś znajomych o przekazywanie wiadomości.
• Nie publikuj informacji o życiu prywatnym drugiej osoby w celu wywarcia na nią presji.
• Zabezpiecz własną korespondencję, w tym wiadomości przychodzące, daty kontaktów i żądania zaprzestania korespondencji.
• Nie usuwaj ani nie modyfikuj materiałów mogących mieć znaczenie dowodowe.

Jeśli istnieją obiektywne dowody wskazujące, że kontakt miał charakter wzajemny albo spotkania były przypadkowe, mogą one mieć znaczenie dla oceny sprawy. Nie należy jednak zakładać, że wcześniejsza dobrowolna komunikacja oznacza zgodę na nieograniczony kontakt w przyszłości.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania na policję?

Przede wszystkim trzeba ustalić, w jakim charakterze zostało wystosowane wezwanie. Inne prawa i obowiązki ma świadek, a inne podejrzany. Jeżeli wezwanie nie wskazuje jednoznacznie charakteru czynności, można zwrócić się do jednostki prowadzącej sprawę o jego wyjaśnienie.

Świadek ma co do zasady obowiązek stawić się na wezwanie i składać zeznania zgodnie z prawdą, z uwzględnieniem ustawowych uprawnień do odmowy zeznań lub odpowiedzi na określone pytania. W szczególności art. 183 § 1 k.p.k. przewiduje możliwość uchylenia się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Podejrzany ma prawo do obrony, korzystania z pomocy obrońcy, składania wyjaśnień albo odmowy ich składania. Może również odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania przyczyny. Dostęp do akt postępowania przygotowawczego podlega zasadom i ograniczeniom wynikającym z art. 156 k.p.k.

Nie należy składać pochopnych oświadczeń wyłącznie po to, aby jak najszybciej zakończyć przesłuchanie. Jeżeli sprawa dotyczy wielomiesięcznej korespondencji, dobrym rozwiązaniem jest wcześniejsze uporządkowanie chronologii zdarzeń i skonsultowanie jej z obrońcą.

Ocena, czy dane zachowanie wyczerpuje znamiona stalkingu, zależy od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a samo zawiadomienie pokrzywdzonego nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności karnej osoby wskazanej jako sprawca.

FAQ

Czy kilka wiadomości po rozstaniu to już stalking?

Nie zawsze. Znaczenie mają uporczywość, charakter i intensywność kontaktu oraz jego skutki dla drugiej osoby. Nie ma ustawowego progu liczby wiadomości, po którego przekroczeniu automatycznie dochodzi do stalkingu.

Czy mogę sam zgłosić się na policję i złożyć wyjaśnienia?

Można zgłosić się na policję i przekazać informacje dotyczące sytuacji, ale nie jest to równoznaczne z formalnym przesłuchaniem w charakterze podejrzanego. Nie gwarantuje też uniknięcia zarzutów. Przed złożeniem szczegółowego oświadczenia warto rozważyć konsultację z adwokatem.

Czy można odpowiadać za stalking, jeśli druga osoba nie czuła zagrożenia?

Tak. Art. 190a § 1 k.k. obejmuje również wywołanie uzasadnionego okolicznościami poczucia poniżenia lub udręczenia albo istotne naruszenie prywatności. Nie trzeba wykazywać wszystkich tych skutków jednocześnie.

Czy przeprosiny mogą pomóc uniknąć odpowiedzialności?

Przeprosiny, pojednanie i zaprzestanie nękania mogą mieć znaczenie dla oceny sytuacji oraz ewentualnego rozstrzygnięcia, ale nie powodują automatycznego wyłączenia odpowiedzialności. Jeżeli druga osoba nie chce kontaktu, nie należy narzucać jej przeprosin przez kolejne wiadomości.

Czy pokrzywdzony może wycofać wniosek o ściganie stalkingu?

W przypadku przestępstwa z art. 190a § 1 k.k. jest to możliwe na zasadach art. 12 § 3 k.p.k. Potrzebna jest zgoda prokuratora albo sądu, zależnie od etapu postępowania, a cofnięcie musi nastąpić w przewidzianym terminie. W określonej sytuacji znaczenie ma również brak sprzeciwu oskarżyciela publicznego. Samo pojednanie nie kończy automatycznie sprawy.

Czy stalking dotyczy tylko śledzenia drugiej osoby?

Nie. Może polegać także na uporczywym wysyłaniu wiadomości, wykonywaniu telefonów, próbach kontaktowania się przez różne konta internetowe lub innych zachowaniach nękających. Konieczne jest jednak spełnienie ustawowych znamion czynu, w tym wystąpienie jednego ze skutków określonych w art. 190a § 1 k.k.