Prawa podejrzanego na policji – co wolno powiedzieć, a czego nie trzeba?

Najpierw ustal swój status: świadek, osoba podejrzana czy podejrzany

To, co trzeba powiedzieć Policji, zależy przede wszystkim od statusu procesowego. Określenia „osoba podejrzana” i „podejrzany” nie oznaczają tego samego. Zgodnie z art. 71 Kodeksu postępowania karnego podejrzanym jest osoba, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której postawiono zarzut przy rozpoczęciu przesłuchania w charakterze podejrzanego.

W dochodzeniu nie zawsze sporządza się odrębne postanowienie o przedstawieniu zarzutów. Przesłuchanie może rozpocząć się od poinformowania osoby o treści zarzutu wpisanego do protokołu. Od chwili rozpoczęcia takiego przesłuchania osoba ma status podejrzanego i korzysta z praw przysługujących stronie postępowania przygotowawczego.

„Osoba podejrzana” to natomiast osoba, co do której istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa, ale której formalnie nie przedstawiono jeszcze zarzutu. Wobec takiej osoby przepisy pozwalają w określonych sytuacjach wykonać niektóre czynności, np. pobrać odciski, wykonać fotografię, pobrać wymaz albo dokonać innych czynności przewidzianych w art. 74 K.p.k. Samo potoczne stwierdzenie policjanta, że ktoś jest podejrzewany, nie przesądza jednak jeszcze o uzyskaniu statusu podejrzanego.

Jeszcze inne zasady dotyczą świadka. Świadek co do zasady ma obowiązek stawić się i zeznawać, choć na podstawie art. 183 § 1 K.p.k. może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe.

Status	Znaczenie	Czy można odmówić odpowiedzi?
Podejrzany	Przedstawiono mu zarzut i jest stroną postępowania przygotowawczego.	Tak. Może odmówić wszystkich wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania.
Osoba podejrzana	Nie przedstawiono jej jeszcze formalnie zarzutu, choć organy wiążą ją z czynem.	Najpierw trzeba ustalić, w jakim charakterze ma być wykonywana konkretna czynność.
Świadek	Składa zeznania i co do zasady ma obowiązek mówić prawdę.	Może odmówić odpowiedzi m.in. w sytuacji określonej w art. 183 § 1 K.p.k.; w niektórych przypadkach przysługuje też prawo odmowy zeznań.

Jeżeli wezwanie przyszło pocztą i nie wiadomo, czego dotyczy, znaczenie może mieć już wskazanie na wezwaniu charakteru, w jakim dana osoba ma się stawić. Osobno opisujemy, jak postępować, gdy przychodzi list polecony z policji.

Jeżeli ktoś wcześniej zeznawał jako świadek, a później sam znalazł się w kręgu osób podejrzewanych, trzeba bardzo uważnie rozróżnić wcześniejsze zeznania od późniejszych wyjaśnień podejrzanego. Odrębnym zagadnieniem jest również uzupełnienie zeznań na policji.

Co podejrzany może powiedzieć, a czego nie musi?

Art. 175 § 1 K.p.k. daje podejrzanemu trzy podstawowe możliwości. Może on:

• złożyć pełne wyjaśnienia i odpowiadać na pytania,
• odmówić składania wyjaśnień w całości,
• złożyć wyjaśnienia, ale odmówić odpowiedzi na wybrane pytania.

Nie trzeba tłumaczyć, dlaczego korzysta się z prawa do odmowy. Można więc powiedzieć, że na tym etapie odmawia się składania wyjaśnień, albo odpowiadać na część pytań i przy innych powołać się na prawo do odmowy odpowiedzi.

Odmowa nie jest przyznaniem się do winy. Organ nadal musi zebrać dowody pozwalające ustalić, czy doszło do przestępstwa i kto je popełnił. Podejrzany nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na własną niekorzyść, co wynika wprost z art. 74 § 1 K.p.k.

Nie ma również obowiązku przyjęcia jednej decyzji na całe postępowanie. Osoba, która podczas pierwszego przesłuchania odmówiła składania wyjaśnień, może później zdecydować się je złożyć. Analogicznie osoba, która zaczęła odpowiadać na pytania, może przy kolejnym pytaniu skorzystać z prawa do odmowy odpowiedzi.

W postępowaniu przygotowawczym podejrzany może także żądać umożliwienia mu złożenia wyjaśnień na piśmie w toku przesłuchania. Przesłuchujący może jednak z ważnych powodów odmówić tej formy.

Czy podejrzany ma obowiązek mówić prawdę?

Podejrzany nie jest przesłuchiwany jak świadek. Składa wyjaśnienia, a nie zeznania, i nie ciąży na nim taki sam obowiązek mówienia prawdy pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania jak na świadku. Nie oznacza to jednak, że bezpieczną strategią jest wymyślanie nieprawdziwej wersji wydarzeń.

Nieprawdziwe wyjaśnienia mogą zostać skonfrontowane z nagraniami, dokumentami, opiniami biegłych, danymi teleinformatycznymi lub zeznaniami innych osób. Sprzeczności mogą mieć znaczenie dla oceny wiarygodności wyjaśnień. Ponadto prawo do obrony nie daje ogólnego zezwolenia na popełnianie innych czynów zabronionych, np. tworzenie fałszywych dowodów, wpływanie bezprawnie na świadków czy podejmowanie innych działań wykraczających poza realizację prawa do obrony.

Jeżeli podejrzany nie zna materiału sprawy, nie pamięta dokładnie okoliczności albo obawia się, że spontaniczna odpowiedź może mu zaszkodzić, procesowo bezpieczniejsze może być skorzystanie z prawa do odmowy odpowiedzi i podjęcie decyzji po konsultacji z obrońcą zamiast zgadywania lub przedstawiania wersji, której nie da się później obronić.

Prawo do obrońcy przed i podczas przesłuchania

Podejrzany ma prawo korzystać z pomocy obrońcy. Może nim być adwokat albo radca prawny uprawniony do występowania w charakterze obrońcy. Jeżeli podejrzany nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny albo zachodzą inne przesłanki ustawowe, może ubiegać się o obrońcę z urzędu.

Zgodnie z art. 301 K.p.k. na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy. Trzeba jednak zwrócić uwagę na drugie zdanie tego przepisu: niestawiennictwo obrońcy nie wstrzymuje przesłuchania. Sam fakt, że podejrzany chciałby porozmawiać z konkretnym prawnikiem, nie oznacza więc automatycznie, że każda czynność zostanie przełożona do czasu jego przyjazdu.

Nie odbiera to podejrzanemu prawa do odmowy składania wyjaśnień. Jeżeli nie miał jeszcze możliwości konsultacji z obrońcą, może zdecydować, że na tym etapie nie odpowiada na pytania dotyczące czynu.

Co zmienia zatrzymanie?

Jeżeli osoba została zatrzymana, przysługują jej dodatkowe gwarancje. Na żądanie zatrzymanego należy niezwłocznie umożliwić mu nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę. Tylko w wyjątkowych przypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może zastrzec swoją obecność przy takiej rozmowie.

Zatrzymany powinien być także niezwłocznie poinformowany o przyczynach zatrzymania i przysługujących mu prawach. Otrzymuje odpis protokołu zatrzymania i może wnieść zażalenie do sądu, domagając się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania.

Jeżeli podejrzany nie ukończył 18 lat, przepisy przewidują dodatkowe gwarancje, w tym rozszerzone pouczenia oraz zasady udziału przedstawiciela ustawowego, osoby sprawującej pieczę albo innej uprawnionej osoby.

Prawo do milczenia nie oznacza braku wszystkich obowiązków

Odmowa składania wyjaśnień dotyczy przede wszystkim wypowiadania się o zarzucanym czynie i odpowiadania na pytania w ramach przesłuchania. Nie zwalnia jednak podejrzanego z obowiązków procesowych przewidzianych w innych przepisach.

Podejrzany powinien w szczególności pamiętać o następujących obowiązkach:

• musi stawiać się na wezwania organu prowadzącego postępowanie,
• powinien zawiadamiać o zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającego dłużej niż 7 dni,
• powinien informować o zmianie znanych organowi danych umożliwiających kontakt,
• w przypadkach wskazanych w art. 74 K.p.k. musi poddać się określonym oględzinom, badaniom i czynnościom identyfikacyjnym.

Do dopuszczalnych czynności należą w szczególności oględziny zewnętrzne ciała, pobranie odcisków, fotografowanie, okazanie w celach rozpoznawczych oraz – przy spełnieniu ustawowych warunków – pobranie krwi, włosów, wymazu ze śluzówki policzków lub innych wydzielin organizmu. W niektórych przypadkach ustawa dopuszcza przymusowe doprowadzenie i użycie środków niezbędnych do wykonania takiej czynności.

Nie należy więc mylić prawa do nieudzielania odpowiedzi z prawem do niewykonywania poleceń procesowych. Jeżeli podejrzany nie wie, czy konkretna czynność jest obowiązkowa, może poprosić o wskazanie jej podstawy prawnej i skonsultować ją z obrońcą.

Jak powinno wyglądać przesłuchanie podejrzanego?

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzanego należy pouczyć m.in. o prawie do składania wyjaśnień, odmowy ich składania, odmowy odpowiedzi na pytania, korzystania z obrońcy, dostępu do akt w zakresie przewidzianym ustawą oraz składania wniosków dowodowych. Pouczenie powinno zostać wręczone na piśmie, a odbiór podejrzany potwierdza podpisem.

Podpis pod pouczeniem nie oznacza przyznania się do czynu. Potwierdza jedynie otrzymanie informacji o prawach i obowiązkach.

Podejrzany powinien znać zarzut przed składaniem wyjaśnień

Przed podjęciem decyzji o wyjaśnieniach trzeba wiedzieć, jaki konkretnie czyn jest zarzucany i jaka jest jego kwalifikacja prawna. W śledztwie postanowienie o przedstawieniu zarzutów powinno określać podejrzanego, zarzucany czyn oraz jego kwalifikację prawną. Podejrzany może w przewidzianym ustawą czasie zażądać ustnego podania podstaw zarzutów, a także sporządzenia pisemnego uzasadnienia. Uzasadnienie powinno wskazywać w szczególności fakty i dowody przyjęte za podstawę zarzutów.

W dochodzeniu możliwa jest uproszczona forma: zarzut zostaje wpisany do protokołu przesłuchania, a osoba jest o nim informowana przy rozpoczęciu czynności. Nie należy zatem zakładać, że brak osobnego dokumentu zatytułowanego „postanowienie o przedstawieniu zarzutów” zawsze oznacza brak statusu podejrzanego.

Policja nie może wymuszać wyjaśnień

Osobie przesłuchiwanej trzeba umożliwić swobodną wypowiedź, a dopiero potem mogą być zadawane pytania zmierzające do uzupełnienia, wyjaśnienia lub kontroli wypowiedzi. Niedopuszczalne jest wpływanie na wypowiedź za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej, a także stosowanie środków oddziałujących na procesy psychiczne albo mających kontrolować nieświadome reakcje organizmu w związku z przesłuchaniem. Nie wolno również zadawać pytań sugerujących treść odpowiedzi.

Jeżeli podczas rozmowy pojawiają się nieformalne pytania przed sporządzeniem protokołu, nie należy zakładać, że wypowiedzi są pozbawione znaczenia tylko dlatego, że rozmowa nie została jeszcze formalnie rozpoczęta. Notatka urzędowa nie może zastąpić dowodu z formalnych wyjaśnień podejrzanego, ale przekazana policjantowi informacja może wpłynąć na kierunek dalszych czynności i poszukiwanie innych dowodów.

Protokół przesłuchania – czego dopilnować przed podpisaniem?

Protokół jest dokumentem utrwalającym przebieg przesłuchania. Zgodnie z art. 150 K.p.k. przed podpisaniem powinien zostać odczytany. Osoba uczestnicząca w czynności może przy podpisywaniu zgłosić zarzuty co do jego treści, a zarzuty te powinny zostać wpisane do protokołu wraz z oświadczeniem osoby wykonującej czynność.

Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na:

• czy zapisano dokładnie, że podejrzany odmówił składania wyjaśnień albo odpowiedzi na konkretne pytanie,
• czy wypowiedzi nie zostały skrócone w sposób zmieniający ich znaczenie,
• czy w protokole rozróżniono wiedzę pewną od przypuszczeń i informacji zasłyszanych,
• czy odnotowano zgłoszone przez podejrzanego wnioski i zastrzeżenia,
• czy prawidłowo wpisano datę, miejsce, osoby uczestniczące w czynności oraz treść zarzutu.

Jeżeli protokół nie odpowiada temu, co rzeczywiście powiedziano, nie należy ograniczać się do ustnego stwierdzenia, że zapis jest błędny. Trzeba zażądać poprawienia treści albo wpisania zastrzeżeń do protokołu.

Czy przed przesłuchaniem podejrzany może zobaczyć akta?

Podejrzany jest stroną postępowania przygotowawczego, ale nie oznacza to automatycznego i nieograniczonego dostępu do całych akt od pierwszej czynności. Zgodnie z art. 156 § 5 K.p.k. w postępowaniu przygotowawczym akta udostępnia się stronom, obrońcom i pełnomocnikom, jeżeli nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa.

W konsekwencji podejrzany może znać treść zarzutu, ale przed pierwszymi wyjaśnieniami nie zawsze będzie znał cały materiał dowodowy. To ważne przy podejmowaniu decyzji, czy odpowiadać szczegółowo na pytania. Dostęp do określonych dokumentów może być udzielony później, a przed zakończeniem postępowania przygotowawczego podejrzanemu przysługuje również prawo związane z końcowym zaznajomieniem z materiałami sprawy, jeżeli złoży odpowiedni wniosek na zasadach przewidzianych w Kodeksie.

Najczęstsze pytania o prawa podejrzanego na Policji

Czy muszę powiedzieć, czy przyznaję się do zarzutu?

Nie. Pytanie o przyznanie się do popełnienia zarzucanego czynu jest elementem przesłuchania i podejrzany może odmówić odpowiedzi również na to pytanie. Może także oświadczyć, że się przyznaje albo że się nie przyznaje, a następnie zdecydować, czy chce składać dalsze wyjaśnienia.

Czy policjant może nadal zadawać pytania, gdy odmawiam wyjaśnień?

Policjant może formułować pytania, ale podejrzany może konsekwentnie korzystać z prawa do odmowy odpowiedzi. Nie musi za każdym razem uzasadniać swojej decyzji. Nie wolno natomiast wymuszać wyjaśnień przemocą, groźbą bezprawną ani innymi niedopuszczalnymi metodami.

Czy po odmowie wyjaśnień mogę później zmienić decyzję?

Tak. Skorzystanie z prawa do milczenia podczas pierwszego przesłuchania nie zamyka możliwości późniejszego przedstawienia własnej wersji wydarzeń. Moment złożenia wyjaśnień może jednak mieć znaczenie dla strategii obrony, dlatego przy poważniejszych zarzutach dobrze ocenić go w kontekście materiału dowodowego.

Czy mam prawo znać wszystkie dowody przed pierwszym przesłuchaniem?

Nie ma ogólnej zasady gwarantującej podejrzanemu pełny dostęp do całych akt przed pierwszym przesłuchaniem. Dostęp do akt postępowania przygotowawczego może być ograniczony ze względu na prawidłowy tok postępowania lub ważny interes państwa. Podejrzany powinien natomiast wiedzieć, jaki zarzut został mu przedstawiony.

Co zrobić, jeśli protokół nie odpowiada temu, co powiedziałem?

Przed podpisaniem trzeba zgłosić niezgodności i żądać ich poprawienia albo wpisania zastrzeżeń do protokołu. Zastrzeżenia co do treści protokołu mogą zostać zgłoszone przy jego podpisywaniu i powinny zostać w nim odnotowane.

Co jeśli wezwano mnie jako świadka, ale odpowiedź może mnie obciążyć?

Świadek nie ma tak szerokiego prawa do milczenia jak podejrzany, ale art. 183 § 1 K.p.k. pozwala mu uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Jeżeli materiał zebrany przez organy uzasadnia już dostatecznie podejrzenie popełnienia czynu przez konkretną osobę, znaczenie ma także prawidłowe określenie jej statusu procesowego.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 490 ze zm., w szczególności art. 71, 74–75, 150, 156, 171, 175–176, 183, 244–246, 300–301, 313 i 325g.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 listopada 2024 r. w sprawie określenia wzorów pisemnych pouczeń o uprawnieniach i obowiązkach podejrzanego, pokrzywdzonego i świadka, Dz.U. z 2024 r. poz. 1658.