Podsłuchy i nagrania w sprawie przemocy domowej – czy mogą być dowodem?

W sprawach dotyczących przemocy domowej często występuje problem dowodowy: do awantur, gróźb, wyzwisk, poniżania lub zastraszania dochodzi w mieszkaniu, bez obecności niezależnych świadków. Pokrzywdzony może wtedy dysponować nagraniami z telefonu, dyktafonu, kamery domowej albo wiadomościami głosowymi.

Takiego materiału nie należy z góry odrzucać tylko dlatego, że druga osoba nie wiedziała o nagrywaniu. Trzeba jednak odróżnić nagrywanie rozmowy, której samemu jest się uczestnikiem, od rzeczywistego podsłuchiwania rozmów innych osób. Istotne są również autentyczność nagrania, jego kompletność, sposób zabezpieczenia i związek z konkretnymi zdarzeniami objętymi postępowaniem.

Podsłuchy i nagrania w sprawie przemocy domowej – czy mogą być dowodem? – najważniejsze informacje

Kiedy taki problem pojawia się w praktyce?

Najczęstsza sytuacja wygląda następująco: osoba doświadczająca przemocy zaczyna uruchamiać nagrywanie w telefonie, gdy partner lub inny domownik wszczyna awanturę. Na pliku słychać groźby, wyzwiska, poniżanie, krzyki, uderzenia w przedmioty albo wypowiedzi odnoszące się do wcześniejszych aktów przemocy.

Nagranie może mieć wtedy znaczenie nie tylko dlatego, że dokumentuje konkretne słowa. Może również pomóc ustalić sposób odnoszenia się sprawcy do pokrzywdzonego, częstotliwość awantur, eskalację zachowania, reakcję pokrzywdzonego oraz kontekst, w jakim padały określone wypowiedzi.

Trzeba jednak pamiętać, że pojedynczy fragment nagrania nie zawsze wystarczy do wykazania całego okresu znęcania. W sprawach z art. 207 Kodeksu karnego organ ocenia całokształt zachowań i dowodów. Nagrania mogą współgrać między innymi z zeznaniami pokrzywdzonego i świadków, dokumentacją medyczną, wiadomościami, zdjęciami, notatkami z interwencji Policji oraz innymi materiałami.

Jeżeli nagranie dotyczy telefonicznych gróźb kierowanych do pokrzywdzonego, przydatne może być również omówienie problemu telefon z groźbami karalnymi, ponieważ konkretne wypowiedzi mogą wymagać odrębnej kwalifikacji prawnej.

Od czego zależy ocena prawna?

Przede wszystkim trzeba ustalić, kto nagrywał i czy był uczestnikiem rozmowy. Jeżeli pokrzywdzony rejestruje własną rozmowę ze sprawcą, utrwala informacje kierowane również do niego. Co do zasady jest to sytuacja inna niż uzyskiwanie za pomocą urządzenia informacji, do której nagrywający nie jest uprawniony.

Większe ryzyko powstaje wtedy, gdy osoba pozostawia w pomieszczeniu telefon lub dyktafon i pod swoją nieobecność rejestruje poufne rozmowy innych osób. W takim przypadku może pojawić się problem art. 267 § 3 Kodeksu karnego, który dotyczy posługiwania się urządzeniem podsłuchowym, wizualnym albo innym urządzeniem lub oprogramowaniem w celu uzyskania informacji, do której dana osoba nie jest uprawniona.

Drugą kwestią jest wartość dowodowa. Organ będzie oceniał między innymi, czy można ustalić osoby występujące na nagraniu, czy zapis nie został zmanipulowany, czy przedstawiono pełny materiał, w jakich okolicznościach powstał oraz czy jego treść odpowiada innym dowodom.

Dlatego warto rozdzielić dwa pytania:

• Czy nagranie może zostać wykorzystane jako dowód? – w wielu przypadkach tak.
• Czy sposób jego uzyskania był zgodny z prawem? – to może wymagać osobnej oceny i zależy przede wszystkim od tego, jakie informacje nagrywający zdobywał oraz czy był ich adresatem lub uczestnikiem rozmowy.

Podstawa prawna i kwalifikacja sprawy

Przepisy, które najczęściej mają znaczenie

W postępowaniu karnym podstawowe znaczenie mają przepisy Kodeksu postępowania karnego dotyczące przeprowadzania i oceny dowodów. Zgodnie z art. 167 k.p.k. dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu. Osoba pokrzywdzona może więc wskazać nagranie organowi prowadzącemu postępowanie i złożyć wniosek o jego przeprowadzenie.

We wniosku dowodowym, zgodnie z art. 169 k.p.k., należy oznaczyć dowód i wskazać okoliczności, które mają zostać za jego pomocą udowodnione. Zamiast pisać jedynie „załączam nagranie”, lepiej wskazać na przykład, że plik ma wykazać groźby wypowiedziane podczas konkretnej awantury, poniżanie pokrzywdzonego albo sposób zachowania sprawcy w danym dniu.

Szczególnie istotny jest art. 168a k.p.k. Przepis ten stanowi, że dowodu nie można uznać za niedopuszczalny wyłącznie dlatego, że został uzyskany z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego. Ustawa przewiduje szczególny wyjątek dotyczący określonych dowodów zdobytych przez funkcjonariusza publicznego podczas wykonywania obowiązków służbowych. Dla osoby prywatnej najważniejszy jest praktyczny wniosek: ewentualna bezprawność sposobu uzyskania nagrania nie przesądza sama w sobie o wyłączeniu nagrania z procesu karnego.

Nie oznacza to jednak, że każde nagranie musi zostać uwzględnione. Art. 170 k.p.k. przewiduje podstawy oddalenia wniosku dowodowego, między innymi wtedy, gdy dowód jest nieprzydatny, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia albo nie da się go przeprowadzić.

Po stronie prawa karnego materialnego znaczenie mogą mieć przede wszystkim:

Jeżeli sprawa nie została jeszcze zgłoszona, nagrania można wskazać już w zawiadomieniu o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Więcej o praktycznym rozpoczęciu takiej sprawy wyjaśnia artykuł dotyczący zgłoszenia znęcania i przemocy domowej.

Co organ musi ustalić?

Policja, prokurator, a następnie ewentualnie sąd nie powinni ograniczyć się do samego odsłuchania pliku. Trzeba ustalić jego pochodzenie i znaczenie dla sprawy.

W praktyce istotne będą zwłaszcza odpowiedzi na następujące pytania:

• kto dokonał nagrania i na jakim urządzeniu,
• kiedy i gdzie powstało nagranie,
• kto uczestniczył w zarejestrowanym zdarzeniu,
• czy osoba nagrywająca sama uczestniczyła w rozmowie,
• czy przedstawiony plik jest nagraniem pierwotnym czy jego kopią,
• czy materiał był skracany, montowany albo konwertowany,
• czy można rozpoznać głosy osób występujących na nagraniu,
• jaką konkretną okoliczność nagranie ma udowodnić,
• czy treść nagrania znajduje potwierdzenie w innych dowodach.

Jeżeli druga strona zakwestionuje autentyczność pliku albo zarzuci jego manipulację, może pojawić się potrzeba przeprowadzenia oględzin nośnika lub uzyskania opinii biegłego. Z tego powodu zachowanie oryginalnego pliku i urządzenia, na którym powstał, może mieć bardzo duże znaczenie.

Jakie konsekwencje grożą w praktyce?

Kara, środki karne, obowiązki albo koszty

Dla pokrzywdzonego najważniejsze jest odróżnienie odpowiedzialności za przemoc od ewentualnej odpowiedzialności związanej ze sposobem zdobycia nagrania.

Podstawowy typ znęcania się z art. 207 § 1 k.k. jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Jeżeli znęcanie dotyczy osoby nieporadnej ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, art. 207 § 1a k.k. przewiduje karę od 6 miesięcy do 8 lat. Szczególne okrucieństwo prowadzi do surowszej odpowiedzialności, a jeszcze poważniejsze konsekwencje przewidziano, gdy następstwem znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie.

Nie każda awantura domowa będzie jednak automatycznie zakwalifikowana jako znęcanie. W zależności od zachowania sprawcy mogą wchodzić w grę także inne przestępstwa, między innymi groźby karalne, naruszenie nietykalności cielesnej, uszkodzenie ciała, zmuszanie lub inne czyny. Nagranie pomaga ustalić fakty, natomiast ostateczną kwalifikację prawną ustala organ prowadzący postępowanie.

Z kolei art. 267 § 3 k.k. może znaleźć zastosowanie, gdy ktoś w celu uzyskania informacji, do której nie jest uprawniony, zakłada lub wykorzystuje urządzenie podsłuchowe, wizualne albo inne urządzenie lub oprogramowanie. Czyn ten jest zagrożony grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. Zgodnie z art. 267 § 5 k.k. ściganie czynów określonych w § 1–4 następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Ważne jest jednak, że Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 kwietnia 2016 r., sygn. III KK 265/15, rozróżnił dwie kwestie. Z jednej strony wskazał, że prywatnie wykonane nagranie rozmowy osób trzecich może co do zasady stanowić dopuszczalny dowód w postępowaniu sądowym. Z drugiej strony samo późniejsze wykorzystanie materiału jako dowodu nie tworzy automatycznie uprawnienia do podsłuchu i nie wyłącza odpowiedzialności za sposób zdobycia informacji.

Skutki poboczne dla pracy, prawa jazdy, rodziny albo KRK

W typowej sprawie o nagrywanie przemocy domowej nie występuje bezpośredni związek z prawem jazdy. Znacznie większe znaczenie mogą mieć skutki rodzinne i karne.

Prawomocne skazanie za przestępstwo może skutkować ujawnieniem danych o skazaniu w Krajowym Rejestrze Karnym do czasu zatarcia skazania. W sprawach związanych z przemocą możliwe są również rozstrzygnięcia dotyczące zakazu kontaktowania się, zakazu zbliżania się albo opuszczenia lokalu, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Nagrania dokumentujące przemoc mogą ponadto nabrać znaczenia w równolegle prowadzonych postępowaniach rodzinnych, na przykład dotyczących dzieci. Nie oznacza to jednak, że organ rodzinny jest związany oceną nagrania dokonaną w sprawie karnej. Każde postępowanie ma własny przedmiot i materiał dowodowy.

Warto też unikać publikowania nagrań w mediach społecznościowych lub rozsyłania ich osobom postronnym. Przekazanie materiału Policji, prokuratorowi, sądowi lub pełnomocnikowi w związku z ochroną swoich praw jest czymś innym niż publiczne rozpowszechnianie prywatnych rozmów. Publikacja może powodować odrębne problemy związane z ochroną prywatności i dóbr osobistych, a w określonych sytuacjach także z odpowiedzialnością karną.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania, pisma albo decyzji?

Jakie dowody zabezpieczyć?

Jeżeli Policja lub prokurator wzywa pokrzywdzonego na przesłuchanie, warto wcześniej uporządkować materiał. Pokrzywdzony co do zasady składa zeznania, a nie wyjaśnienia. Dobrze przygotowane nagrania ułatwiają wskazanie konkretnych zdarzeń i ograniczają ryzyko pomylenia dat lub okoliczności.

Można przygotować pomocniczą transkrypcję ważnych fragmentów, zwłaszcza gdy nagranie jest długie. Transkrypcja nie zastępuje jednak pliku źródłowego. Jeżeli istotna wypowiedź pada w 37. minucie nagrania, warto wskazać ten moment we wniosku dowodowym, ale przekazać również pełny materiał, jeśli ma znaczenie dla oceny kontekstu.

Kiedy składać wyjaśnienia, wniosek albo odwołanie?

Nagranie najlepiej wskazać możliwie wcześnie, gdy tylko ma ono znaczenie dla prowadzonego postępowania. Nie trzeba czekać do rozprawy. Materiał można przedstawić już przy składaniu zawiadomienia, podczas przesłuchania albo później w pisemnym wniosku dowodowym.

Jeżeli organ zakreśli stronie termin do składania wniosków dowodowych, nie należy go ignorować. Art. 170 § 1 pkt 6 k.p.k. pozwala w określonych sytuacjach oddalić wniosek złożony po wyznaczonym terminie, chociaż ustawa przewiduje wyjątki dotyczące dowodów o szczególnym znaczeniu dla ustalenia odpowiedzialności karnej.

W samym wniosku warto wskazać:

• nazwę lub opis pliku,
• datę i okoliczności powstania nagrania,
• osoby, których głosy lub zachowanie utrwalono,
• konkretną okoliczność, którą nagranie ma wykazać,
• informację, że dysponujesz oryginalnym plikiem lub urządzeniem, jeżeli tak jest.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, pokrzywdzony może w odpowiednim trybie wykonywać prawa strony. Zasady udziału jako oskarżyciel posiłkowy w sprawie przemocy domowej warto sprawdzić odpowiednio wcześnie, ponieważ wiążą się z etapem postępowania i określonymi czynnościami procesowymi.

Jeżeli pokrzywdzony po zgłoszeniu sprawy zmieni zdanie, nie powinien zakładać, że cofnięcie wcześniejszych oświadczeń automatycznie zakończy postępowanie. Przestępstwo znęcania z art. 207 k.k. jest ścigane z urzędu. Organ może więc prowadzić sprawę dalej, jeżeli istnieją podstawy faktyczne i prawne. Szerzej problem omawia artykuł o wycofaniu zgłoszenia o przemocy domowej.

Jeżeli otrzymasz postanowienie lub inne rozstrzygnięcie niekorzystne dla pokrzywdzonego, sprawdź pouczenie dołączone do pisma. Rodzaj środka zaskarżenia i termin zależą od rodzaju decyzji. Nie należy stosować jednego ogólnego terminu do wszystkich pism występujących w postępowaniu karnym.

FAQ

Czy mogę nagrać partnera bez jego zgody, jeśli sam uczestniczę w rozmowie?

Samo nagrywanie rozmowy, której jest się uczestnikiem i adresatem przekazywanych informacji, co do zasady nie jest tym samym co podsłuchiwanie cudzej rozmowy w celu zdobycia informacji nieprzeznaczonej dla nagrywającego. Trzeba jednak odrębnie ocenić sposób późniejszego wykorzystywania lub rozpowszechniania nagrania.

Czy sąd może odrzucić nagranie tylko dlatego, że sprawca nie wiedział o nagrywaniu?

Brak zgody lub wiedzy drugiego rozmówcy nie oznacza automatycznie niedopuszczalności nagrania w procesie karnym. Organ ocenia jego znaczenie, autentyczność, sposób uzyskania i związek ze sprawą. Art. 168a k.p.k. dodatkowo wyklucza automatyczne uznanie dowodu za niedopuszczalny wyłącznie z powodu określonego naruszenia prawa przy jego zdobyciu.

Czy muszę przekazać Policji telefon, na którym zrobiłem nagranie?

Nie w każdej sprawie będzie konieczne zatrzymanie telefonu. Organ może przyjąć kopię pliku, ale gdy autentyczność nagrania jest kwestionowana, dostęp do oryginalnego urządzenia lub nośnika może ułatwić przeprowadzenie oględzin lub opinii biegłego. Nie usuwaj więc oryginalnego pliku z telefonu przed wyjaśnieniem sposobu zabezpieczenia dowodu.

Czy trzeba zrobić stenogram nagrania?

Nie ma ogólnego obowiązku samodzielnego sporządzania pełnego stenogramu każdego prywatnego nagrania. Przy długich plikach pomocna jest jednak lista istotnych fragmentów z oznaczeniem czasu i krótkim opisem ich znaczenia. Nie zastępuje ona oryginalnego nagrania.

Czy można przedstawić tylko wycięty fragment awantury?

Można wskazać szczególnie istotny fragment, lecz warto zachować i udostępnić pełne nagranie, jeżeli istnieje. Pełny zapis pozwala zweryfikować kontekst wypowiedzi i utrudnia postawienie zarzutu, że materiał został przedstawiony wybiórczo.

Czy nagranie rozmowy innych osób może być dowodem?

Może mieć wartość dowodową, ale taka sytuacja wymaga szczególnej ostrożności. Sąd Najwyższy wskazywał, że możliwość wykorzystania prywatnego nagrania jako dowodu nie oznacza automatycznie, że osoba dokonująca podsłuchu była uprawniona do zdobycia informacji. Może więc powstać odrębny problem z art. 267 k.k.

Czy jedno nagranie wystarczy do skazania za znęcanie?

Nie można tego przesądzić bez znajomości całej sprawy. Sąd ocenia całokształt dowodów. Jedno bardzo istotne nagranie może mieć dużą wagę, ale w sprawach dotyczących dłuższego okresu przemocy znaczenie mają również zeznania, dokumentacja, wiadomości, interwencje Policji, świadkowie i inne materiały.

Czy powinienem publikować nagrania sprawcy w internecie?

Z punktu widzenia zabezpieczenia dowodu lepiej przekazać materiał właściwym organom albo pełnomocnikowi, zamiast publicznie go rozpowszechniać. Publikacja może prowadzić do dodatkowych sporów dotyczących prywatności, dóbr osobistych lub sposobu ujawnienia informacji i nie jest konieczna do wykorzystania pliku jako dowodu.

Podsumowanie

Nagranie awantury domowej może być bardzo ważnym dowodem, szczególnie gdy przemoc odbywa się bez świadków. Najbezpieczniejsza dowodowo sytuacja występuje wtedy, gdy pokrzywdzony rejestruje rozmowę lub zdarzenie, w którym sam uczestniczy, zachowuje oryginalny plik i potrafi wyjaśnić okoliczności jego powstania.

Nie należy jednak utożsamiać dopuszczalności dowodu z legalnością każdego sposobu nagrywania. Pozostawienie urządzenia w celu przechwycenia poufnych rozmów innych osób może wymagać oceny pod kątem art. 267 k.k., nawet jeśli nagranie miało później służyć w postępowaniu dotyczącym przemocy.

Jeżeli posiadasz nagrania, nie edytuj oryginałów, zabezpiecz kopie, uporządkuj daty i wskaż organowi dokładnie, jakie zdarzenia ma potwierdzić każdy plik. Przy bardziej ryzykownym sposobie uzyskania materiału warto przed jego szczegółowym przedstawieniem przeanalizować zarówno wartość dowodową, jak i własną sytuację prawną.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 167, 168a, 169 i 170.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 207 i art. 267.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2016 r., III KK 265/15.
• Wytyczne Prokuratora Generalnego Nr 2/2024 dotyczące przeciwdziałania przemocy domowej.