Jazda po lekach uspokajających – kiedy grozi odpowiedzialność karna?

Leki uspokajające, nasenne, przeciwlękowe i niektóre leki przeciwbólowe mogą działać na ośrodkowy układ nerwowy. U części osób powodują senność, spowolnienie reakcji, osłabienie koncentracji, zaburzenia koordynacji albo nadmierną pewność siebie. Ryzyko bywa większe po pierwszej dawce, po zwiększeniu dawki, przy łączeniu kilku preparatów lub po wypiciu alkoholu.

W sprawie karnej nie wystarczy jednak stwierdzenie, że kierowca przyjmował lek. Trzeba ustalić, jaka substancja znajdowała się w jego organizmie, w jakim stężeniu, kiedy została przyjęta i czy w chwili prowadzenia rzeczywiście obniżała sprawność potrzebną do bezpiecznej jazdy.

Jazda po lekach uspokajających – kiedy grozi odpowiedzialność karna? – najważniejsze informacje

Kiedy taki problem pojawia się w praktyce?

Najczęściej sprawa zaczyna się od kontroli drogowej, kolizji albo wypadku. Policjant może zwrócić uwagę na sposób jazdy, opóźnione reakcje, niewyraźną mowę, senność, zaburzenia równowagi, nietypowe zachowanie lub rozszerzone albo zwężone źrenice. W razie podejrzenia użycia środka działającego podobnie do alkoholu może zostać przeprowadzone badanie śliny, a następnie badanie krwi lub moczu.

Problem dotyczy nie tylko benzodiazepin. Znaczenie mogą mieć również leki nasenne, opioidy stosowane przeciwbólowo, niektóre leki przeciwalergiczne o działaniu sedatywnym, część leków przeciwdepresyjnych, przeciwpsychotycznych lub przeciwpadaczkowych. Nie każdy taki preparat automatycznie prowadzi do odpowiedzialności. Decydują jego właściwości, dawka, czas od przyjęcia oraz rzeczywisty wpływ na konkretną osobę.

Szczególnie ryzykowne są sytuacje, gdy kierowca:

• prowadzi krótko po pierwszym przyjęciu leku albo po zmianie dawki,
• łączy lek z alkoholem, innym środkiem uspokajającym lub nasennym,
• odczuwa senność, spowolnienie, zawroty głowy lub zaburzenia widzenia,
• ignoruje wyraźne ostrzeżenie w ulotce albo zalecenie lekarza, aby nie prowadzić,
• spowodował kolizję, wypadek lub stworzył zauważalne zagrożenie w ruchu.

Od czego zależy ocena prawna?

Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch stanów. Jeżeli działanie środka jest słabsze i odpowiada stanowi po użyciu, prowadzenie pojazdu mechanicznego może stanowić wykroczenie z art. 87 § 1 Kodeksu wykroczeń. Jeżeli wpływ na sprawność psychomotoryczną jest na tyle istotny, że można go porównać do stanu nietrzeźwości, możliwy jest zarzut przestępstwa z art. 178a § 1 Kodeksu karnego.

Przy lekach nie obowiązuje prosty przelicznik podobny do progów alkoholu. Granica oznaczalności laboratorium wskazuje, że substancję można wykryć daną metodą, ale nie jest automatycznie granicą wykroczenia albo przestępstwa. Dlatego wynik badania powinien być zestawiony z opinią toksykologiczną, zachowaniem kierowcy, przebiegiem kontroli i czasem, jaki upłynął od przyjęcia preparatu.

Recepta potwierdza legalne źródło leku i może wyjaśniać przyczynę jego obecności. Nie stanowi jednak zezwolenia na prowadzenie w stanie obniżonej sprawności. Z drugiej strony sam zapis w ulotce, że lek może wpływać na prowadzenie, również nie jest automatycznym dowodem popełnienia przestępstwa. Ulotka, zalecenia lekarza i wcześniejsze reakcje pacjenta są elementami oceny, czy kierowca mógł przewidzieć niebezpieczne działanie leku.

Podstawa prawna i kwalifikacja sprawy

Przepisy, które najczęściej mają znaczenie

Art. 45 ust. 1 pkt 1 Prawa o ruchu drogowym zabrania kierowania pojazdem osobie znajdującej się między innymi w stanie po użyciu środka działającego podobnie do alkoholu. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 16 lipca 2014 r. zalicza do takich środków opioidy, amfetaminę i jej analogi, kokainę, tetrahydrokanabinole oraz benzodiazepiny. W przypadku leków uspokajających szczególne znaczenie mają właśnie benzodiazepiny, ale odpowiedzialność nie musi ograniczać się wyłącznie do substancji wymienionych w tym wykazie.

Sąd Najwyższy przyjął szerokie rozumienie środka odurzającego na gruncie art. 178a k.k. Może nim być także inna substancja naturalna lub syntetyczna działająca na ośrodkowy układ nerwowy, jeżeli jej użycie obniża sprawność w zakresie kierowania pojazdem. Oznacza to, że lek dostępny legalnie na receptę może w konkretnych okolicznościach zostać oceniony podobnie jak inny środek psychoaktywny.

Najczęściej rozważane kwalifikacje to:

• art. 87 § 1 k.w. – prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie po użyciu alkoholu lub podobnie działającego środka,
• art. 178a § 1 k.k. – prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego,
• przepisy dotyczące spowodowania zagrożenia, kolizji lub wypadku – jeżeli jazda doprowadziła do dodatkowego skutku.

Jeżeli doszło do wypadku, odpowiedzialność może być znacznie poważniejsza niż za samo prowadzenie po leku. Wtedy ocenia się nie tylko stan kierowcy, lecz także naruszenie zasad bezpieczeństwa, związek między działaniem leku a błędem na drodze oraz skutki dla innych osób.

Co organ musi ustalić?

W sprawie nie powinno się poprzestawać na stwierdzeniu: kierowca przyznał, że zażył lek, a test dał wynik dodatni. Dla prawidłowej kwalifikacji konieczne jest ustalenie co najmniej:

• jaka substancja czynna znajdowała się w organizmie,
• jakie było jej stężenie oraz czy wykryto także metabolity,
• kiedy i w jakiej dawce lek został przyjęty,
• czy kierowca przyjmował inne leki, alkohol lub suplementy mogące nasilić działanie,
• jak zachowywał się podczas kontroli i jak prowadził pojazd,
• czy występowały objawy wpływające na koncentrację, czas reakcji, koordynację lub ocenę sytuacji,
• czy wynik badania odpowiada stanowi w chwili jazdy, z uwzględnieniem czasu pobrania materiału,
• czy działanie substancji osiągało poziom właściwy dla stanu pod wpływem, czy tylko stanu po użyciu.

W praktyce duże znaczenie ma opinia biegłego z zakresu toksykologii. Biegły powinien odnieść się do konkretnej substancji, wyniku badania, czasu od przyjęcia leku oraz danych o zachowaniu kierowcy. Samo stwierdzenie obecności leku nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy kierowca był pod jego wpływem w rozumieniu art. 178a § 1 k.k.

Istotne mogą być również nagrania z radiowozu lub kamer nasobnych, zapis monitoringu, zeznania pasażerów, ratowników i funkcjonariuszy, dokumentacja medyczna, karta zlecenia wyjazdu pogotowia, protokół badania oraz dane o sposobie jazdy. Jeżeli między zatrzymaniem a pobraniem krwi upłynęło dużo czasu, biegły powinien uwzględnić farmakokinetykę substancji i ostrożnie ocenić, jaki był stan kierowcy wcześniej.

Jakie konsekwencje grożą w praktyce?

Kara, środki karne, obowiązki albo koszty

Za wykroczenie z art. 87 § 1 k.w. grozi kara aresztu albo grzywna nie niższa niż 2500 zł. Górna granica grzywny za to wykroczenie wynosi 30 000 zł. Sąd obowiązkowo orzeka także zakaz prowadzenia pojazdów, który zgodnie z art. 29 § 1 k.w. trwa od 6 miesięcy do 3 lat.

Za przestępstwo z art. 178a § 1 k.k. ustawowe zagrożenie wynosi do 3 lat pozbawienia wolności. W razie skazania sąd orzeka zakaz prowadzenia pojazdów na okres nie krótszy niż 3 lata. Obowiązkowe jest również świadczenie pieniężne na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w kwocie co najmniej 5000 zł, maksymalnie 60 000 zł.

Jeżeli sprawca był wcześniej prawomocnie skazany za prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego albo prowadził w okresie obowiązywania zakazu, może znaleźć zastosowanie art. 178a § 4 k.k. Przepis przewiduje karę od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności, a co do zasady także dożywotni zakaz prowadzenia pojazdów i wyższe minimalne świadczenie pieniężne.

Dodatkowe koszty mogą obejmować holowanie i przechowywanie pojazdu, koszty opinii, utracony zarobek oraz wydatki związane z odzyskaniem uprawnień. Jeżeli doszło do szkody, mogą pojawić się także roszczenia cywilne lub spór z ubezpieczycielem.

W sprawach o art. 178a § 1 k.k. czasem rozważa się warunkowe umorzenie postępowania. Nie jest to rozwiązanie automatyczne. Wymaga między innymi niekaralności za przestępstwo umyślne, pozytywnej prognozy oraz oceny, że wina i społeczna szkodliwość nie są znaczne. Możliwość ta zależy od stężenia substancji, objawów, sposobu jazdy, ewentualnego zdarzenia drogowego i całej sytuacji osobistej kierowcy.

Skutki poboczne dla pracy, prawa jazdy, rodziny albo KRK

Policjant zatrzymuje prawo jazdy, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że kierujący znajduje się w stanie po użyciu środka działającego podobnie do alkoholu. Następnie prokurator albo sąd rozstrzyga o dalszym zatrzymaniu dokumentu. Na postanowienie przysługuje zażalenie.

Dla kierowcy zawodowego już samo czasowe zatrzymanie prawa jazdy może oznaczać niemożność wykonywania pracy. Pracodawca może również oceniać zdolność do pracy na stanowisku wymagającym prowadzenia pojazdów, z poszanowaniem zasad dotyczących badań i danych o zdrowiu. Prawomocny zakaz może prowadzić do rozwiązania umowy, jeżeli uprawnienia są konieczne do wykonywania podstawowych obowiązków.

Skazanie za przestępstwo z art. 178a k.k. jest ujawniane w Krajowym Rejestrze Karnym do czasu zatarcia skazania. Wykroczenie zakończone grzywną nie jest skazaniem za przestępstwo i co do zasady nie pojawia się w zwykłej informacji o niekaralności. Do KRK gromadzi się jednak dane o osobach prawomocnie ukaranych za wykroczenie karą aresztu.

Skutki rodzinne mogą być pośrednie, ale realne: utrata możliwości dowożenia dzieci, ograniczenie mobilności, wzrost kosztów dojazdów i napięcia wynikające z postępowania. Jeżeli sprawa dotyczyła przewożenia dziecka lub spowodowania zagrożenia dla pasażerów, okoliczność ta może mieć znaczenie dla oceny społecznej szkodliwości czynu.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania, pisma albo decyzji?

Jakie dowody zabezpieczyć?

Najlepiej działać od razu, zanim znikną nagrania, a szczegóły przyjęcia leku zatrą się w pamięci. Należy zebrać zarówno dowody potwierdzające legalne leczenie, jak i materiały dotyczące rzeczywistego wpływu preparatu.

Nie należy usuwać dokumentów ani próbować dopasowywać wersji zdarzeń do wyniku badania. Jeżeli kierowca nie pamięta godziny przyjęcia leku, powinien to uczciwie zaznaczyć i poszukać obiektywnych danych, na przykład historii powiadomień aplikacji, wiadomości, wpisu w kalendarzu lub zeznań domowników.

Warto wystąpić o zabezpieczenie nagrań z kamer nasobnych i radiowozu, ponieważ okres ich przechowywania może być ograniczony. Przy dodatnim wyniku testu przesiewowego istotne jest uzyskanie pełnej dokumentacji laboratoryjnej, a nie tylko skróconej informacji, że wynik był pozytywny.

Kiedy składać wyjaśnienia, wniosek albo odwołanie?

Najpierw trzeba ustalić swój status. Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania. Świadek ma inne obowiązki i uprawnienia. Nie warto składać obszernych wyjaśnień pod wpływem stresu bez znajomości wyniku laboratoryjnego, protokołów i opisu zarzutu.

W wielu sprawach rozsądne jest najpierw złożenie krótkiego, rzeczowego oświadczenia o przyjmowaniu leku zgodnie z zaleceniem oraz przekazanie dokumentów, a szczegółowe stanowisko przedstawienie po zapoznaniu się z materiałem dowodowym. Nie należy jednak automatycznie przyznawać, że lek wpływał na prowadzenie, jeżeli jest to tylko przypuszczenie. Ocena działania substancji wymaga wiedzy specjalistycznej.

Jeżeli zatrzymano prawo jazdy, trzeba sprawdzić datę doręczenia postanowienia. Na postanowienie przysługuje zażalenie, a termin zgodnie z pouczeniem wynosi co do zasady 7 dni od doręczenia. W zażaleniu można podnosić między innymi brak wystarczających danych o wpływie leku, niejednoznaczny wynik, prawidłowy sposób jazdy, brak objawów oraz znaczenie prawa jazdy dla pracy. Sam argument, że lek był przepisany przez lekarza, zwykle nie wystarczy.

Krótki termin dotyczy także sprzeciwu od wyroku nakazowego – co do zasady jest to 7 dni od doręczenia. Inne terminy obowiązują przy apelacji, wniosku o uzasadnienie lub zażaleniu na inne postanowienia. Zawsze należy kierować się pouczeniem dołączonym do konkretnego pisma i nie czekać do ostatniego dnia.

FAQ

Czy recepta chroni przed zarzutem jazdy pod wpływem?

Nie. Recepta potwierdza legalne stosowanie leku, ale nie pozwala prowadzić w stanie obniżonej sprawności. Może jednak mieć znaczenie dla wyjaśnienia dawki, czasu leczenia, świadomości działania leku i oceny winy.

Czy ostrzeżenie w ulotce automatycznie oznacza winę?

Nie. Ulotka jest ważnym dowodem, lecz nie zastępuje ustalenia rzeczywistego wpływu leku. Wyraźny zakaz prowadzenia może natomiast utrudnić obronę, jeżeli kierowca znał ostrzeżenie i mimo odczuwanych objawów zdecydował się jechać.

Czy benzodiazepiny są traktowane jak środki działające podobnie do alkoholu?

Tak. Benzodiazepiny są wymienione w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w wykazie środków działających podobnie do alkoholu. Nie oznacza to jednak, że każda wykryta ilość automatycznie przesądza o wykroczeniu lub przestępstwie.

Czy pozytywny test śliny wystarczy do skazania?

Test śliny ma przede wszystkim charakter przesiewowy i potwierdza podejrzenie obecności określonej grupy substancji. Dla rozstrzygnięcia, czy kierowca był pod wpływem, zwykle potrzebne są badania laboratoryjne oraz ocena innych dowodów, w tym zachowania i sposobu jazdy.

Osobny problem powstaje, gdy test przesiewowy jest dodatni, lecz laboratorium nie potwierdza obecności substancji; zobacz analizę przypadku dodatniego narkotestu i ujemnego wyniku krwi.

Czy można odmówić badania krwi lub moczu?

Odmowa badania metodą niewymagającą laboratorium może prowadzić do badania krwi lub moczu. Prawo o ruchu drogowym pozwala przeprowadzić badanie również bez zgody osoby badanej, po uprzedzeniu jej o tym.

Po ilu godzinach od leku można prowadzić?

Nie ma jednego ustawowego czasu dla wszystkich leków. Trzeba uwzględnić ulotkę, zalecenie lekarza, okres półtrwania substancji, dawkę, inne przyjęte preparaty i indywidualną reakcję. Jeżeli występuje senność, spowolnienie lub zaburzenia koncentracji, nie należy prowadzić.

Czy policja może od razu zatrzymać prawo jazdy?

Tak, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie stanu po użyciu środka działającego podobnie do alkoholu. Dalsze zatrzymanie wymaga postanowienia prokuratora albo sądu, na które przysługuje zażalenie.

Czy możliwe jest warunkowe umorzenie postępowania?

Może być rozważane w sprawie z art. 178a § 1 k.k., jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki, w szczególności brak wcześniejszej karalności za przestępstwo umyślne, pozytywna prognoza oraz nieznaczny stopień winy i społecznej szkodliwości. Decyzja zależy od całego materiału dowodowego i nie jest prawem kierowcy.

Podsumowanie

Jazda po leku uspokajającym nie jest oceniana wyłącznie przez pryzmat recepty ani samego wyniku testu. Kluczowe jest ustalenie, czy preparat rzeczywiście obniżył sprawność kierowcy oraz czy był to stan po użyciu, czy stan pod wpływem. Po kontroli trzeba szybko zabezpieczyć dokumentację leczenia, dane o dawce i czasie przyjęcia, protokoły badań oraz nagrania. Przed złożeniem szczegółowych wyjaśnień lub środka zaskarżenia należy sprawdzić status procesowy, treść zarzutu i krótkie terminy wskazane w pouczeniu.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 42, art. 43a i art. 178a.
• Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, w szczególności art. 29 i art. 87.
• Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, w szczególności art. 45, art. 129j, art. 135 i art. 137.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lipca 2014 r. w sprawie wykazu środków działających podobnie do alkoholu oraz warunków i sposobu przeprowadzania badań na ich obecność w organizmie.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2007 r., I KZP 36/06.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2014 r., II KK 219/14.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.