Oszustwo po latach – przedawnienie i podjęcie śledztwa

Przedawnienie karalności oszustwa z art. 286 § 1 K.k.

Wznowienie albo podjęcie śledztwa po latach wymaga ustalenia daty czynu, jego kwalifikacji prawnej i czynności procesowych podjętych przed upływem terminu. Pełne zasady dotyczące tego przestępstwa przedstawia również artykuł przedawnienie oszustwa z art. 286 K.k..

W tym poradniku koncentrujemy się na sytuacji, w której postępowanie było wcześniej zawieszone lub umorzone, a po wielu latach prokurator podejmuje dalsze czynności. Trzeba przy tym odróżnić przedawnienie karalności od przedawnienia wykonania kary. Pierwsze dotyczy możliwości prowadzenia postępowania i przypisania odpowiedzialności za przestępstwo, drugie – możliwości wykonania prawomocnie orzeczonej kary.

Art. 286 § 1 K.k. przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W obecnym brzmieniu art. 101 § 1 pkt 2a K.k. podstawowy termin przedawnienia takiego występku wynosi 15 lat. Jeżeli w odpowiednim terminie wszczęto postępowanie, art. 102 K.k. przewiduje dodatkowe 10 lat liczone od zakończenia okresu podstawowego.

Nie wolno jednak automatycznie przenosić tego sposobu obliczania na każde oszustwo popełnione kilkanaście lub kilkadziesiąt lat temu. Znaczenie ma art. 4 § 1 K.k., czyli zasada stosowania ustawy względniejszej dla sprawcy, a także szczególne przepisy przejściowe kolejnych nowelizacji. Właśnie dlatego przy starych sprawach trzeba odtworzyć stan prawny obowiązujący w konkretnych datach.

Jak zmieniały się terminy przedawnienia w starych sprawach?

Dobrym przykładem jest oszustwo popełnione w 2004 r. W tamtym okresie art. 101 K.k. przewidywał dla występku zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności zasadniczo 10-letni termin przedawnienia. Art. 102 K.k. przewidywał natomiast dodatkowy okres, jeżeli przed upływem podstawowego terminu wszczęto postępowanie przeciwko osobie.

Sytuację zmieniła ustawa z 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny (Dz.U. Nr 132, poz. 1109). Wprowadziła ona 15-letni termin przedawnienia dla występków zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat oraz dodatkowe 10 lat w przypadku wszczęcia postępowania w ustawowym terminie.

Szczególnie ważny jest art. 2 tej nowelizacji. Nakazywał stosować nowe przepisy o przedawnieniu także do czynów popełnionych przed wejściem ustawy w życie, chyba że termin przedawnienia już upłynął. Oznacza to, że przy oszustwie z 2004 r. nie można poprzestać na obliczeniu 10 lat według dawnego brzmienia Kodeksu karnego. Trzeba sprawdzić, czy przed wejściem w życie nowelizacji nastąpiło już przedawnienie.

Kolejne zmiany, w tym modyfikacje art. 102 K.k., również wymagają uwzględnienia przepisów przejściowych. Istotne jest między innymi to, czy właściwa dla danego okresu regulacja uzależniała przedłużenie przedawnienia od wszczęcia postępowania przeciwko konkretnej osobie, czy posługiwała się już szerszym pojęciem wszczęcia postępowania.

Wpływ pandemii COVID-19 na przedawnienie karalności

W sprawach dotyczących czynów popełnionych przed 2020 r. trzeba dodatkowo przeanalizować przepisy covidowe. Wprowadzono bowiem szczególne rozwiązania, które ingerowały w bieg terminów przedawnienia karalności. Ich zastosowanie może zmienić wynik obliczeń nawet wtedy, gdy przestępstwo popełniono kilkanaście lat przed pandemią.

Art. 15zzr ust. 6 – wstrzymanie biegu przedawnienia w 2020 r.

Ustawa z 31 marca 2020 r. dodała do ustawy covidowej art. 15zzr ust. 6. Przepis przewidywał, że w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii nie biegnie między innymi przedawnienie karalności czynów zabronionych.

Regulacja ta obowiązywała od 31 marca do 15 maja 2020 r. Została uchylona 16 maja 2020 r. na podstawie ustawy z 14 maja 2020 r. Oznacza to, że chodzi o 46 dni wstrzymania biegu terminu, a nie o cały okres trwania pandemii.

Istotna była również interpretacja zakresu zastosowania tego przepisu. Początkowo pojawiały się wątpliwości, czy wstrzymanie dotyczy tylko czynów popełnionych od 31 marca 2020 r., czy także wcześniejszych przestępstw, których przedawnienie jeszcze biegło.

Wątpliwość tę rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 14 września 2022 r., sygn. I KZP 9/22. SN przyjął, że art. 15zzr ust. 6 obejmował również czyny popełnione przed 31 marca 2020 r. W konsekwencji okres od 31 marca do 15 maja 2020 r. należało uwzględniać przy obliczaniu przedawnienia takich przestępstw.

W praktyce oznaczało to przesunięcie daty przedawnienia o 46 dni, jeżeli w tym okresie termin jeszcze biegł. Nie należy jednak automatycznie doliczać 46 dni do każdego przestępstwa z przeszłości. Trzeba najpierw sprawdzić, czy w dniu 31 marca 2020 r. karalność nie była już przedawniona.

Art. 15zzr¹ – kolejna regulacja wprowadzona w 2021 r.

Od 22 czerwca 2021 r. obowiązywał art. 15zzr¹ ustawy covidowej, dodany ustawą z 20 kwietnia 2021 r. Przewidywał on, że podczas obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii oraz przez sześć miesięcy po ich odwołaniu nie biegnie przedawnienie karalności czynów oraz przedawnienie wykonania kar w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe.

Przepis ten miał szczególne znaczenie dla spraw, w których termin przedawnienia nie upłynął jeszcze w chwili wejścia w życie nowej regulacji. Jego treść i zakres temporalny trzeba oceniać z uwzględnieniem przepisów przejściowych oraz tego, że ustawodawca powiązał okres wstrzymania z wcześniejszymi datami ogłoszenia stanów epidemicznych.

Nie można jednak traktować art. 15zzr¹ jako bezspornego i nadal skutecznego sposobu automatycznego wydłużenia wszystkich terminów przedawnienia.

Wyrok TK P 12/22 – niekonstytucyjność art. 15zzr¹ ust. 1

12 grudnia 2023 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie P 12/22, w którym orzekł, że art. 15zzr¹ ust. 1 ustawy covidowej jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw 21 grudnia 2023 r. pod poz. 2740.

Rozstrzygnięcie to ma zasadnicze znaczenie dla oceny przedawnienia w sprawach, w których organy powołują się na wstrzymanie terminu wynikające z art. 15zzr¹. Przepis został zakwestionowany ze względu na niezgodność z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego. Nie można więc pomijać tego wyroku przy obliczaniu przedawnienia ani bezrefleksyjnie doliczać całego okresu obowiązywania regulacji z 2021 r.

Trzeba jednak odróżnić wyrok TK dotyczący art. 15zzr¹ ust. 1 od wcześniejszej regulacji z art. 15zzr ust. 6. Sentencja wyroku P 12/22 odnosi się bezpośrednio do pierwszego z tych przepisów. Nie stanowi ona automatycznego rozstrzygnięcia o niekonstytucyjności art. 15zzr ust. 6, który był podstawą wstrzymania biegu przedawnienia w okresie od 31 marca do 15 maja 2020 r.

W konkretnej sprawie należy zatem oddzielnie ocenić skutki obu regulacji. Trzeba uwzględnić datę popełnienia czynu, moment upływu terminu podstawowego, okres obowiązywania poszczególnych przepisów, przepisy przejściowe oraz znaczenie wyroku TK dla sytuacji procesowej oskarżonego. Nie wystarczy mechanicznie odjąć lub dodać określonej liczby miesięcy.

Zawieszenie śledztwa a przedawnienie

Zawieszenie śledztwa nie oznacza automatycznie, że sprawa została zakończona. Postępowanie zawiesza się wtedy, gdy pojawia się przeszkoda uniemożliwiająca jego dalsze prowadzenie. Może nią być na przykład długotrwała choroba podejrzanego albo niemożność jego ujęcia lub udziału w postępowaniu z przyczyn określonych w przepisach.

Po ustaniu przeszkody prokurator może podjąć zawieszone postępowanie. Nie oznacza to jednak, że samo zawieszenie powoduje automatyczne zatrzymanie biegu przedawnienia. Trzeba ustalić, czy zachodziła odrębna ustawowa przesłanka wstrzymania biegu terminu, na przykład wynikająca z art. 104 K.k. lub szczególnych przepisów covidowych.

Nie można zatem przyjąć uproszczenia, że skoro śledztwo było zawieszone przez kilkanaście lat, to przedawnienie w tym czasie nie mogło nastąpić. Decydują przepisy obowiązujące w poszczególnych okresach oraz rzeczywisty przebieg postępowania.

Trzeba również odróżnić zawieszenie od umorzenia. Zawieszenie oznacza czasowe wstrzymanie czynności procesowych z powodu przeszkody, natomiast umorzenie jest decyzją o zakończeniu postępowania. Podjęcie zawieszonego śledztwa i wznowienie prawomocnie umorzonego postępowania nie są tym samym. Przy umorzeniu należy zbadać podstawę decyzji, jej prawomocność i ewentualny tryb ponownego prowadzenia sprawy.

Nowa sygnatura akt po latach nie przesądza sama w sobie ani o przedawnieniu, ani o jego braku. Może wynikać z technicznego przerejestrowania sprawy, podjęcia zawieszonego postępowania albo innych przyczyn organizacyjnych. Znaczenie prawne mają dokumenty z akt, a nie sam numer sprawy.

Trzeba też sprawdzić, czy postępowanie dotyczy dokładnie tego samego czynu, czy po latach nie rozszerzono zarzutów albo nie zmieniono opisu zdarzenia. Jeżeli nowy opis obejmuje inne zachowanie lub inny skutek, przedawnienie może wymagać odrębnego obliczenia.

Czy oszustwo z 2004 r. mogło przedawnić się przed podjęciem śledztwa w 2024 r.?

Nie można odpowiedzialnie przesądzić przedawnienia wyłącznie na podstawie informacji, że oszustwo miało miejsce w 2004 r., śledztwo zawieszono w 2011 r., a następnie podjęto je w 2024 r. Taki układ dat wymaga odtworzenia pełnej historii prawnej i procesowej sprawy.

W pierwszej kolejności należy ustalić dokładną datę czynu. W przypadku przestępstwa materialnego znaczenie może mieć również data nastąpienia skutku, ponieważ zgodnie z art. 101 § 3 K.k. bieg przedawnienia rozpoczyna się od czasu, gdy skutek nastąpił. Jeżeli oszustwo było popełniane w ramach dłuższego zachowania, trzeba również zbadać, czy nie chodzi o czyn rozciągnięty w czasie.

Następnie trzeba określić, jakie brzmienie art. 101 i 102 K.k. miało zastosowanie. Dla czynu z 2004 r. szczególnie istotna jest nowelizacja z 2005 r. i jej przepis przejściowy. Później trzeba sprawdzić kolejne zmiany, w tym moment i sposób wszczęcia postępowania oraz ewentualne przedłużenie terminu.

Dopiero po ustaleniu terminu podstawowego i ewentualnego przedłużenia można przeanalizować wpływ przepisów covidowych. Należy oddzielnie rozpatrzyć okres 46 dni wynikający z art. 15zzr ust. 6 oraz sporne skutki art. 15zzr¹ ust. 1 w świetle wyroku TK P 12/22.

Możliwa jest również sytuacja, w której postępowanie wszczęto dopiero po upływie terminu przedawnienia. Wówczas późniejsze czynności prokuratora nie mogą automatycznie przywrócić karalności czynu. Jeżeli przedawnienie nastąpiło wcześniej, należy powołać się na tę okoliczność i żądać umorzenia.

Warto pamiętać o zasadzie wynikającej z art. 4 § 1 K.k. i przepisów przejściowych: późniejsza zmiana prawa nie może być traktowana jako automatyczny mechanizm ożywienia karalności przestępstwa, które już się przedawniło. Każda późniejsza regulacja musi być oceniana w granicach jej zastosowania i zgodnie z zasadami prawa międzyczasowego.

Jak podnieść zarzut przedawnienia i doprowadzić do umorzenia?

Zarzut przedawnienia można podnieść w piśmie skierowanym do prokuratora albo sądu, zależnie od etapu postępowania. Po wniesieniu aktu oskarżenia należy przedstawić stanowisko sądowi i zażądać umorzenia postępowania, jeżeli karalność czynu ustała.

Podstawą procesową jest art. 17 § 1 pkt 6 K.p.k. Zgodnie z tym przepisem nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, jeżeli nastąpiło przedawnienie karalności. Jest to ujemna przesłanka procesowa, którą organ powinien uwzględniać z urzędu.

Wniosek nie powinien ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że od czynu minęło wiele lat. Należy przedstawić własne obliczenie przedawnienia, wskazać właściwe brzmienia przepisów, przepisy przejściowe oraz wyjaśnić, dlaczego określone okresy nie mogą być doliczone do terminu.

Jeżeli prokurator powołuje się na regulacje covidowe, należy odnieść się osobno do art. 15zzr ust. 6 i art. 15zzr¹ ust. 1. W pierwszym przypadku trzeba uwzględnić uchwałę SN I KZP 9/22. W drugim – wyrok TK P 12/22 i jego znaczenie dla oceny biegu przedawnienia w konkretnej sprawie.

W postępowaniu przygotowawczym należy złożyć wniosek o umorzenie do prokuratora. Jeżeli prokurator nie uwzględni stanowiska obrony, trzeba ocenić możliwość zaskarżenia wydanej decyzji. Po wniesieniu aktu oskarżenia wniosek kieruje się do sądu. Można również zgłosić odpowiednie stanowisko na posiedzeniu lub rozprawie.

Jeżeli obrona nie ma dostępu do wszystkich dokumentów, powinna wystąpić o udostępnienie akt w zakresie przewidzianym przez K.p.k. i sporządzenie kopii istotnych postanowień. Warto wskazać konkretne karty akt, na których znajdują się dokumenty dotyczące wszczęcia, przedstawienia zarzutów, zawieszenia, umorzenia i podjęcia postępowania.

Jakie dokumenty sprawdzić przed obliczeniem przedawnienia?

Najważniejsze są dokumenty pokazujące rzeczywisty przebieg sprawy, a nie tylko informacja o nowej sygnaturze. Analizę warto rozpocząć od zgromadzenia następujących materiałów:

Trzeba również sprawdzić, czy pierwotne postępowanie dotyczyło konkretnej osoby, czy było prowadzone jedynie w sprawie. Rozróżnienie to może mieć znaczenie przy stosowaniu wcześniejszych wersji art. 102 K.k., które wiązały przedłużenie przedawnienia z wszczęciem postępowania przeciwko osobie.

Jeżeli po latach zmieniono kwalifikację prawną albo opis zarzutu, należy porównać obecny zarzut z pierwotnym przedmiotem postępowania. Samo formalne powołanie się na dawną sygnaturę nie przesądza, że wcześniejsze czynności obejmowały dokładnie ten sam czyn.

FAQ – przedawnienie oszustwa i wznowienie śledztwa

Czy oszustwo z 2004 r. na pewno przedawniło się w 2019 r.?

Nie. W 2005 r. zmieniono terminy przedawnienia, a art. 2 ustawy nowelizującej przewidywał stosowanie nowych regulacji także do wcześniejszych czynów, jeżeli przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Trzeba ponadto zbadać przedłużenie z art. 102 K.k. i wpływ przepisów covidowych.

Czy pandemia wydłużyła przedawnienie wszystkich przestępstw?

Nie w identyczny sposób. Art. 15zzr ust. 6 obowiązywał przez 46 dni i dotyczył również wcześniejszych czynów, co potwierdził SN w uchwale I KZP 9/22. Z kolei art. 15zzr¹ ust. 1 został uznany za niezgodny z Konstytucją w wyroku TK P 12/22. Obie regulacje wymagają odrębnej oceny.

Czy wyrok TK P 12/22 oznacza, że nie można doliczać żadnego okresu pandemii?

Nie. Wyrok dotyczył art. 15zzr¹ ust. 1. Nie rozstrzygał bezpośrednio o art. 15zzr ust. 6, który obowiązywał od 31 marca do 15 maja 2020 r. i którego zastosowanie do wcześniejszych czynów potwierdził Sąd Najwyższy. Nie można więc utożsamiać skutków obu przepisów.

Czy zawieszone śledztwo można podjąć po kilkunastu latach?

Tak, jeżeli ustała przeszkoda uzasadniająca zawieszenie. Samo podjęcie postępowania nie oznacza jednak, że karalność nadal istnieje. Jeżeli przed podjęciem śledztwa nastąpiło przedawnienie, postępowanie powinno zostać umorzone.

Czy nowa sygnatura akt oznacza rozpoczęcie biegu przedawnienia od początku?

Nie. Zmiana sygnatury jest zazwyczaj czynnością organizacyjną i sama nie powoduje rozpoczęcia nowego terminu. Trzeba sprawdzić, czy postępowanie jest kontynuacją wcześniejszej sprawy, czy dotyczy innego czynu oraz jakie czynności procesowe rzeczywiście wykonano.

Czy prokurator lub sąd musi uwzględnić przedawnienie z urzędu?

Tak. Przedawnienie karalności stanowi przeszkodę procesową wskazaną w art. 17 § 1 pkt 6 K.p.k. Mimo to obrona powinna aktywnie przedstawić chronologię, właściwe przepisy i dokumenty, które potwierdzają ustanie karalności.

Jak ocenić przedawnienie w konkretnej sprawie?

W sprawach o oszustwo sprzed wielu lat nie wystarczy policzyć 15 lat od daty czynu i dodać kolejnych 10 lat za wszczęcie postępowania. Trzeba ustalić, jakie brzmienie Kodeksu karnego obowiązywało w poszczególnych okresach, czy zastosowanie miała nowelizacja z 2005 r., kiedy skutecznie wszczęto postępowanie i czy wystąpiły ustawowe przesłanki wstrzymania biegu terminu.

Szczególnej uwagi wymagają przepisy covidowe. Okres od 31 marca do 15 maja 2020 r. trzeba ocenić w świetle uchwały SN I KZP 9/22, natomiast regulację wprowadzoną w 2021 r. – z uwzględnieniem wyroku TK P 12/22. Nie wolno traktować tych rozwiązań jako jednego, nieprzerwanego okresu wstrzymania przedawnienia.

Jeżeli z prawidłowo sporządzonej osi czasu wynika, że karalność ustała, należy żądać umorzenia postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 K.p.k. O wyniku decydują jednak konkretne daty, treść zarzutów i dokumenty znajdujące się w aktach.