Przemoc domowa a wspólne mieszkanie – kto może zostać w lokalu?

W sprawach przemocy domowej pytanie „kto ma prawo zostać w mieszkaniu?” nie sprowadza się do tego, kto jest właścicielem, najemcą albo kto płaci ratę kredytu. Prawo przewiduje środki ochronne, których celem jest szybkie odseparowanie osoby stosującej przemoc od osoby doznającej przemocy. Mogą one działać niezależnie od późniejszego rozwodu, podziału majątku, sprawy o własność czy rozliczeń za lokal.

Przemoc domowa nie oznacza wyłącznie bicia. Ustawa obejmuje również między innymi groźby, naruszanie wolności i godności, przemoc psychiczną, ekonomiczną oraz zachowania powodujące poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia. Szersze omówienie sposobów reagowania i zgłaszania takich zachowań znajduje się w poradniku przemoc domowa.

Kto może zostać w mieszkaniu, gdy dochodzi do przemocy domowej?

Jeżeli osoba stosująca przemoc wspólnie zajmuje mieszkanie i swoim zachowaniem czyni wspólne zamieszkiwanie szczególnie uciążliwym, osoba doznająca przemocy może żądać od sądu zobowiązania sprawcy do opuszczenia mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazania mu zbliżania się do mieszkania. Podstawą jest art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Ochrona może być zastosowana również wtedy, gdy osoba doznająca przemocy wcześniej uciekła z mieszkania właśnie z powodu przemocy, gdy osoba stosująca przemoc sama chwilowo się wyprowadziła albo gdy przebywa w lokalu tylko okresowo lub nieregularnie. Tym samym wcześniejsze opuszczenie mieszkania dla własnego bezpieczeństwa nie przekreśla możliwości żądania ochrony.

Przepisy odnoszą się do lokalu służącego zaspokajaniu bieżących potrzeb mieszkaniowych. Nie jest więc konieczne, aby osoba doznająca przemocy była wyłącznym właścicielem lokalu. Jednocześnie nakaz opuszczenia mieszkania jest środkiem ochronnym: nie przenosi własności, nie rozstrzyga podziału majątku i sam w sobie nie pozbawia osoby stosującej przemoc jej praw majątkowych do nieruchomości.

Kiedy Policja może nakazać natychmiastowe opuszczenie mieszkania?

Jeżeli osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników, policjant może wydać wobec niej nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do tego mieszkania i otoczenia. W przypadku żołnierza pełniącego czynną służbę analogiczne uprawnienia ma Żandarmeria Wojskowa.

Nakaz i zakaz są natychmiast wykonalne. Osoba, wobec której je wydano, musi opuścić mieszkanie od razu, w obecności funkcjonariusza. Środek może zostać zastosowany także wtedy, gdy osoba stosująca przemoc wyszła z mieszkania przed przyjazdem patrolu, a brak innego miejsca zamieszkania nie blokuje wydania nakazu.

Jak długo obowiązuje policyjny nakaz?

Policyjny nakaz i zakaz obowiązuje przez 14 dni, chyba że wcześniej zostanie uchylony przez sąd wskutek skutecznego zażalenia osoby, wobec której go wydano. W tym czasie Policja sprawdza przestrzeganie zastosowanych środków. Naruszenie nakazu lub zakazu stanowi wykroczenie ścigane z urzędu.

Policja może jednocześnie lub osobno zastosować także zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się z nią albo zakaz wstępu do określonych miejsc, jeżeli ustawowe przesłanki są spełnione.

Co zrobić przed upływem 14 dni?

Jeżeli zagrożenie może się powtórzyć, nie należy traktować policyjnego nakazu jako rozwiązania trwałego. Przed jego wygaśnięciem można złożyć do sądu rejonowego wniosek główny o zastosowanie środków ochronnych oraz wniosek o zabezpieczenie, czyli o ochronę na czas postępowania. Jeżeli sąd uwzględni zabezpieczenie polegające na przedłużeniu policyjnego nakazu lub zakazu, osoba stosująca przemoc nie będzie mogła wrócić do mieszkania po upływie 14 dni przez okres wskazany przez sąd.

Jak uzyskać sądowy nakaz opuszczenia mieszkania?

Wniosek można złożyć do sądu również wtedy, gdy wcześniej nie było interwencji Policji, nie wydano żadnego policyjnego nakazu albo nakaz już wygasł. Postępowanie jest nieprocesowe. Osoba doznająca przemocy jest wnioskodawcą, a osoba stosująca przemoc – uczestnikiem.

Do jakiego sądu złożyć wniosek i czy jest opłata?

Właściwy jest sąd rejonowy. Co do zasady wniosek składa się do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a jeżeli nie ma on miejsca zamieszkania – według miejsca jego pobytu. Wnioskodawca nie ponosi opłaty sądowej za taki wniosek ani za wniosek o zabezpieczenie.

Można skorzystać z urzędowego formularza udostępnianego przez Ministerstwo Sprawiedliwości i sądy, ale użycie formularza nie jest obowiązkowe. Najważniejsze, aby pismo spełniało wymagania procesowe i jasno wskazywało, czego domaga się wnioskodawca.

Co wpisać do wniosku?

W piśmie należy przede wszystkim:

• oznaczyć sąd, wnioskodawcę i uczestnika oraz podać ich dane potrzebne do prowadzenia sprawy;
• wskazać wspólnie zajmowane mieszkanie i opisać relację stron;
• precyzyjnie sformułować żądanie, np. zobowiązanie do opuszczenia mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do niego;
• jeżeli jest to potrzebne, zażądać również zakazu zbliżania się do osoby, kontaktowania się z nią albo wstępu do konkretnych miejsc;
• opisać konkretne zachowania składające się na przemoc: co się wydarzyło, kiedy, jak często, wobec kogo i jakie wywołało skutki;
• wymienić dowody i dołączyć posiadane dokumenty;
• jeżeli obowiązuje środek policyjny albo ochrona jest pilna, zawrzeć osobny wniosek o zabezpieczenie i określić zakres potrzebnej ochrony.

Nie wystarczy samo stwierdzenie, że relacja jest konfliktowa. Wniosek powinien pokazywać zachowania stanowiące przemoc domową oraz to, dlaczego wspólne zamieszkiwanie stało się szczególnie uciążliwe albo dlaczego zachodzi zagrożenie życia lub zdrowia uzasadniające dodatkowe zakazy.

Zabezpieczenie na czas postępowania

Zabezpieczenie służy temu, aby ochrona działała jeszcze przed zakończeniem sprawy głównej. Jeżeli policyjny nakaz nadal obowiązuje, można żądać jego przedłużenia na czas wskazany we wniosku, na przykład do zakończenia postępowania. Jeżeli policyjnego środka nie było albo już wygasł, można wnosić o odpowiednią ochronę sądową w ramach zabezpieczenia.

Sąd powinien rozpoznać wniosek o zabezpieczenie w terminie 3 dni. Postanowienie o zabezpieczeniu obowiązuje od chwili wydania. Sama sprawa główna powinna zostać rozpoznana w ciągu miesiąca od złożenia wniosku.

Czy właściciel lub współwłaściciel mieszkania może być zobowiązany do wyprowadzki?

W postępowaniu ochronnym kluczowe są przesłanki z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, a nie samo ustalenie, kto jest właścicielem mieszkania. Jeżeli osoba stosująca przemoc wspólnie zajmuje lokal i spełnione są przesłanki art. 11a, sąd może zastosować środek dotyczący opuszczenia mieszkania lub zbliżania się do niego także wtedy, gdy między stronami istnieją równolegle prawa majątkowe do lokalu.

Trzeba jednak rozróżnić dwie sprawy. Nakaz ochronny reguluje bezpieczeństwo i możliwość korzystania z mieszkania w związku z przemocą. Nie rozstrzyga natomiast definitywnie, komu należy się lokal po rozwodzie, kto ma większy udział we współwłasności ani jak strony mają się rozliczyć. Takie kwestie mogą wymagać odrębnego postępowania.

Jeżeli problem dotyczy relacji małżeńskiej i konieczności odseparowania sprawcy od domu, praktyczne rozwinięcie znajduje się w poradniku jak usunąć męża z domu.

Pełnoletnia osoba, która pozostaje w mieszkaniu podczas niezamieszkiwania w nim osoby stosującej przemoc na skutek nakazu lub postanowienia sądu, co do zasady ponosi bieżące opłaty za dostawy mediów, odbiór odpadów oraz czynsz albo koszty bieżącego zarządzania nieruchomością. Ustawa przewiduje wyjątek, gdy osoba stosująca przemoc jest wobec niej zobowiązana do świadczeń alimentacyjnych.

Jakie dowody przygotować?

W sprawie o ochronę przed przemocą liczy się możliwie konkretny obraz sytuacji. Dowody nie ograniczają się do wyroku karnego ani dokumentacji procedury „Niebieskie Karty”. Jeżeli takich dokumentów nie ma, nie oznacza to automatycznie, że wniosku nie można złożyć.

Przydatne mogą być w szczególności:

• notatki z interwencji Policji, informacje o wydanych nakazach i zakazach oraz dokumenty z procedury „Niebieskie Karty”, jeżeli była prowadzona;
• dokumentacja medyczna, zaświadczenia lekarskie, fotografie obrażeń lub zniszczeń;
• wiadomości SMS, e-maile, komunikatory i inne materiały pokazujące groźby, nękanie, kontrolowanie albo poniżanie;
• zeznania świadków, zwłaszcza osób, które widziały zdarzenia, słyszały awantury albo obserwowały ich skutki;
• własna chronologia zdarzeń z datami, opisem zachowań oraz informacją, czy obecne były dzieci;
• dokumenty potwierdzające wcześniejsze zgłoszenia do Policji, prokuratury, pomocy społecznej lub innych instytucji.

Warto oddzielić fakty od ocen. Zamiast pisać wyłącznie „partner jest agresywny”, lepiej opisać konkretne zdarzenie: datę, zachowanie, wypowiedziane groźby, użycie siły, zniszczenie rzeczy, próbę ograniczenia wyjścia z mieszkania oraz reakcję domowników. Taki opis ułatwia sądowi ocenę przesłanek ustawowych.

Co zrobić, gdy osoba stosująca przemoc nie wykonuje nakazu?

Jeżeli naruszany jest policyjny nakaz lub zakaz, należy niezwłocznie powiadomić Policję. Naruszenie tych środków jest wykroczeniem ściganym z urzędu. Nie należy samodzielnie egzekwować zakazu przez konfrontację ze sprawcą, jeżeli mogłoby to zwiększyć zagrożenie.

Jeżeli sąd wyda postanowienie zobowiązujące do opuszczenia mieszkania, jest ono skuteczne i wykonalne od chwili wydania, mimo że nie jest jeszcze prawomocne. Sąd z urzędu nadaje postanowieniu nakazującemu opuszczenie mieszkania klauzulę wykonalności. Gdy uczestnik nie wykonuje obowiązku dobrowolnie, możliwe jest skierowanie sprawy do komornika w celu wykonania obowiązku opróżnienia lokalu.

Od postanowienia sądu rejonowego przysługuje apelacja do sądu okręgowego. W tej szczególnej procedurze termin do złożenia wniosku o uzasadnienie biegnie od ogłoszenia postanowienia, dlatego osoba zamierzająca je zaskarżyć powinna zwrócić uwagę na pouczenie sądu już na rozprawie. Samo wniesienie apelacji nie znosi natychmiastowej skuteczności i wykonalności zastosowanego środka ochronnego.

Jeżeli byli małżonkowie nie mieszkają już razem, ale pojawiają się groźby, uporczywe wiadomości lub próby zastraszania, problem może wymagać innych albo dodatkowych środków ochrony. Taką sytuację szerzej omawia poradnik zastraszanie przez byłego męża.

Checklista: co przygotować i co zrobić krok po kroku?

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być podstawy pozostania w mieszkaniu osoby doznającej przemocy i jakie działania mogą być potrzebne.

FAQ

Czy właściciel mieszkania może zostać zobowiązany do jego opuszczenia?

Tak, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki ochrony przed przemocą domową. Sam tytuł własności nie zastępuje oceny zachowania sprawcy. Nakaz nie odbiera jednak własności i nie rozstrzyga definitywnie praw majątkowych do lokalu.

Czy do wniosku potrzebna jest Niebieska Karta?

Nie jest ona formalnym warunkiem złożenia wniosku. Jeżeli procedura „Niebieskie Karty” była prowadzona, jej dokumentacja może być istotnym dowodem, ale sąd może oceniać także inne dowody, takie jak zeznania świadków, dokumentacja medyczna, wiadomości czy notatki policyjne.

Czy najpierw musi interweniować Policja?

Nie. Wniosek do sądu rejonowego można złożyć także wtedy, gdy Policja nie wydała wcześniej nakazu lub zakazu. Policyjna ochrona natychmiastowa i sądowe postępowanie ochronne to dwa odrębne, choć powiązane mechanizmy.

Co stanie się po 14 dniach policyjnego nakazu?

Jeżeli nie zostanie zastosowany dalszy środek ochronny, policyjny nakaz co do zasady wygasa po 14 dniach. Aby zachować ciągłość ochrony, należy odpowiednio wcześnie złożyć wniosek główny oraz wniosek o zabezpieczenie. Przedłużenie ochrony wymaga decyzji sądu – nie następuje automatycznie przez samo złożenie sprawy głównej.

Ile kosztuje wniosek o nakaz opuszczenia mieszkania?

Osoba doznająca przemocy składająca taki wniosek nie ponosi opłaty sądowej. Nie ma również opłaty za wniosek o zabezpieczenie w tym postępowaniu.

Jak szybko sąd powinien rozpoznać sprawę?

Sprawa główna powinna zostać rozpoznana w ciągu miesiąca od złożenia wniosku. Wniosek o zabezpieczenie sąd powinien rozpoznać w terminie 3 dni. Faktyczny czas konkretnej sprawy może zależeć między innymi od konieczności przeprowadzenia dowodów i prawidłowego doręczania pism.

Czy osoba usunięta z mieszkania może wrócić po swoje rzeczy?

Podczas obowiązywania policyjnego nakazu może w określonym zakresie jednorazowo zabrać należące do niej rzeczy w obecności policjanta lub żołnierza Żandarmerii Wojskowej, po uzgodnieniu terminu. Po wydaniu sądowego postanowienia ustawa przewiduje odrębną procedurę odbioru określonych rzeczy lub zwierząt w obecności funkcjonariusza; co do zasady może to nastąpić nie więcej niż dwa razy i wymaga spełnienia ustawowych warunków.

Czy nakaz opuszczenia mieszkania rozstrzyga, kto jest właścicielem?

Nie. Jego funkcją jest ochrona przed przemocą i uregulowanie korzystania z mieszkania w związku z zagrożeniem. Własność, współwłasność, podział majątku, najem lub rozliczenia między stronami mogą wymagać odrębnych postępowań.

Podsumowanie

Osoba doznająca przemocy nie musi zakładać, że to ona ma opuścić wspólny dom. Przy zagrożeniu życia lub zdrowia możliwa jest natychmiastowa, 14-dniowa ochrona policyjna, a niezależnie od niej można żądać od sądu nakazu opuszczenia mieszkania oraz innych zakazów. Najważniejsze jest szybkie udokumentowanie zdarzeń, precyzyjne określenie potrzebnej ochrony i – jeżeli działa już policyjny nakaz – złożenie wniosku sądowego wraz z zabezpieczeniem przed jego wygaśnięciem.

Ocena, czy w danym stanie faktycznym są spełnione przesłanki art. 11a lub 11aa, zależy od konkretnych zachowań, relacji stron, sposobu korzystania z mieszkania i dostępnych dowodów. W szczególnie pilnej sprawie nie należy czekać z reakcją na eskalację przemocy.

Źródła

• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1673 z późn. zm., w szczególności art. 2, art. 11a–11ab.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468 z późn. zm., w szczególności art. 560²–560¹².
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji – przepisy dotyczące nakazu i zakazów ochronnych wobec osoby stosującej przemoc domową.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 sierpnia 2023 r. w sprawie określenia wzoru urzędowego formularza wniosku w sprawach z zakresu ochrony przed przemocą domową, Dz.U. z 2023 r. poz. 1576.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 sierpnia 2023 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania w sprawach o wykonanie postanowienia zobowiązującego osobę stosującą przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, Dz.U. z 2023 r. poz. 1568.