Przemoc rówieśnicza w szkole – jak skutecznie chronić dziecko?

Obowiązek szkoły w zakresie ochrony dziecka

Szkoła ma obowiązek zapewnić uczniom bezpieczne i higieniczne warunki nauki oraz reagować na wszelkie przejawy przemocy rówieśniczej. Wynika to m.in. z przepisów ustawy Prawo oświatowe oraz obowiązków nauczycieli związanych z ochroną dobra dziecka.

Jeżeli dziecko jest regularnie wyśmiewane, izolowane, zamykane w pomieszczeniach albo doświadcza przemocy fizycznej czy psychicznej, szkoła nie może ograniczać się wyłącznie do „obserwacji sytuacji”. Dyrekcja oraz wychowawca powinni podjąć konkretne działania: rozmowy z uczniami stosującymi przemoc i ich rodzicami, wsparcie psychologa szkolnego, zabezpieczenie dostępnego monitoringu, dokumentowanie incydentów oraz wdrożenie działań ochronnych wobec pokrzywdzonego dziecka.

W sytuacji opisanej w pytaniu szczególnie istotne jest również to, że dziecko ma problemy z poruszaniem się. W takim przypadku szkoła powinna uwzględnić jego indywidualne potrzeby i szczególną podatność na krzywdzenie oraz skutecznie przeciwdziałać dyskryminacji i przemocy wobec ucznia wymagającego dodatkowego wsparcia.

Standardy ochrony małoletnich – z jakiej procedury można rozliczać szkołę?

Obowiązek reagowania na przemoc wynika nie tylko z ogólnych przepisów oświatowych. Zgodnie z art. 22b ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich organ zarządzający jednostką systemu oświaty ma obowiązek wprowadzenia standardów ochrony małoletnich. Obowiązek ten dotyczy również szkół.

Art. 22c tej ustawy określa elementy, które powinny znaleźć się w standardach. Należą do nich w szczególności:

• zasady i procedura podejmowania interwencji w sytuacji podejrzenia krzywdzenia dziecka lub uzyskania informacji o takim krzywdzeniu,
• wskazanie osób odpowiedzialnych za przyjmowanie zgłoszeń o zdarzeniach zagrażających małoletnim i udzielanie im wsparcia,
• sposób dokumentowania oraz zasady przechowywania informacji o ujawnionych lub zgłoszonych incydentach,
• zasady zapewniające bezpieczne relacje między małoletnimi, w tym wskazanie zachowań niedozwolonych,
• zasady ustalania planu wsparcia małoletniego po ujawnieniu krzywdzenia,
• procedury i osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego oraz zawiadamianie właściwego sądu.

Standardy powinny być udostępnione na stronie internetowej szkoły oraz wywieszone w widocznym miejscu w jej lokalu, zarówno w wersji zupełnej, jak i skróconej przeznaczonej dla małoletnich.

Rodzic może więc powołać się na konkretną procedurę obowiązującą w danej szkole, zamiast ograniczać zgłoszenie do ogólnego żądania zapewnienia dziecku bezpieczeństwa.

Najlepiej pobrać ze strony szkoły pełną wersję standardów ochrony małoletnich, sprawdzić, kto przyjmuje zgłoszenia i jakie czynności przewidziano na wypadek przemocy rówieśniczej. Następnie należy skierować pisemne zgłoszenie do wskazanej osoby i dyrektora, powołując się na odpowiednie postanowienia dokumentu.

W piśmie można zażądać pisemnej informacji, jakie działania interwencyjne i ochronne podjęto, czy opracowano plan wsparcia dziecka oraz jakie środki mają zapobiec kolejnym incydentom. Szkoła powinna wyjaśnić rodzicom działania dotyczące bezpieczeństwa ich dziecka, z poszanowaniem prywatności i danych osobowych innych uczniów. Nie oznacza to prawa do otrzymania całej dokumentacji dotyczącej małoletnich sprawców.

Jeżeli standardy nie są dostępne, warto zwrócić się do dyrektora o ich udostępnienie. Brak publikacji dokumentu lub niestosowanie przewidzianych w nim procedur może być dodatkowym argumentem w skardze do organu prowadzącego szkołę albo kuratorium oświaty.

Jak dokumentować przemoc wobec dziecka?

Rodzice powinni dokumentować wszystkie sytuacje związane z przemocą. W praktyce warto:

• zapisywać daty, miejsca, przebieg zdarzeń oraz dane ewentualnych świadków,
• gromadzić wiadomości, nagrania, zrzuty ekranu lub zdjęcia, jeżeli istnieją i zostały zgodnie z prawem pozyskane,
• zgłaszać kolejne incydenty mailowo do wychowawcy, osoby wskazanej w standardach ochrony małoletnich oraz dyrekcji,
• wnioskować o udokumentowanie zdarzeń przez szkołę zgodnie z jej procedurą interwencji,
• wnioskować o niezwłoczne zabezpieczenie dostępnych nagrań z monitoringu, zanim zostaną usunięte,
• uzyskać opinię psychologa lub psychiatry dziecięcego, jeżeli dziecko źle znosi sytuację.

Dokumentacja może mieć później istotne znaczenie zarówno podczas kontroli kuratorium, jak i postępowania przed Policją lub sądem rodzinnym.

Każde kolejne zdarzenie warto zgłaszać pisemnie, nawet jeżeli wcześniejsze zgłoszenie nie przyniosło rezultatu. W korespondencji należy wskazywać, czego rodzice oczekują od szkoły, np. wdrożenia procedury interwencji, zwiększenia nadzoru podczas przerw, zapewnienia dziecku pomocy psychologiczno-pedagogicznej lub przedstawienia planu wsparcia.

Jeżeli szkoła nie reaguje mimo zgłoszeń rodziców, możliwe jest złożenie skargi do kuratorium oświaty. Kurator oświaty może w ramach nadzoru pedagogicznego sprawdzić, czy szkoła realizuje obowiązki związane z bezpieczeństwem uczniów i prawidłowo stosuje odpowiednie procedury. W sprawach organizacyjnych można również zwrócić się do organu prowadzącego szkołę.

Interwencja kuratorium dotyczy działań placówki. Nie zastępuje zawiadomienia Policji lub sądu rodzinnego, jeżeli zachowanie uczniów wymaga oceny pod kątem czynu karalnego albo demoralizacji.

Kiedy warto zgłosić sprawę na Policję lub do sądu rodzinnego?

Jeżeli dochodzi do poważnej przemocy psychicznej albo fizycznej, rodzice mogą złożyć zawiadomienie na Policji lub bezpośrednio do sądu rodzinnego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy:

• przemoc ma charakter uporczywy,
• dziecko jest systematycznie poniżane, izolowane lub zastraszane,
• występuje naruszenie nietykalności cielesnej, groźby albo bezprawne pozbawienie wolności,
• szkoła ignoruje zgłoszenia rodziców, a krzywdzenie nadal trwa,
• stan psychiczny dziecka wyraźnie się pogarsza wskutek zachowań innych uczniów.

W przypadku nieletnich sprawców zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Postępowanie w sprawach o demoralizację dotyczy osób, które ukończyły 10 lat i nie osiągnęły pełnoletności, natomiast postępowanie w sprawach o czyny karalne zasadniczo dotyczy osób, które popełniły czyn po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat. W odniesieniu do starszych sprawców zastosowanie mogą mieć przepisy Kodeksu karnego, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków dotyczących odpowiedzialności nieletnich.

Sąd rodzinny może zastosować wobec nieletniego m.in. nadzór kuratora, zobowiązanie do określonego zachowania, w tym przeproszenia pokrzywdzonego, albo inne środki wychowawcze odpowiednie do okoliczności sprawy. Nie każde naganne zachowanie ucznia stanowi czyn karalny, ale powtarzająca się przemoc może uzasadniać ocenę także pod kątem demoralizacji.

Nie każda sytuacja będzie automatycznie kwalifikowana jako przestępstwo znęcania się z art. 207 Kodeksu karnego. Przepis ten wymaga spełnienia szczególnych znamion, w tym odpowiedniej relacji między sprawcą a pokrzywdzonym. Typowy konflikt między rówieśnikami nie musi spełniać tych warunków. W zależności od okoliczności mogą natomiast wchodzić w grę inne czyny zabronione, np. groźby karalne, naruszenie nietykalności cielesnej, zmuszanie lub bezprawne pozbawienie wolności.

W sprawach dotyczących przemocy rówieśniczej znaczenie może mieć także kwalifikacja prawna przemocy między uczniami, szczególnie gdy szkoła bagatelizuje powtarzające się agresywne zachowania.

W sytuacji, gdy dochodzi do pobicia ucznia, Policja może podjąć czynności dowodowe, w tym zabezpieczyć monitoring i ustalić świadków. Dalszy tryb postępowania zależy m.in. od wieku sprawców i charakteru czynu.

Odpowiedzialność szkoły za brak reakcji

Jeżeli szkoła mimo zgłoszeń rodziców nie podejmuje realnych działań, w określonych okolicznościach może powstać odpowiedzialność cywilna właściwego podmiotu za naruszenie dóbr osobistych dziecka lub za szkody wynikające z zaniedbań organizacyjnych i niewłaściwego nadzoru.

Możliwe jest dochodzenie odszkodowania albo zadośćuczynienia, zwłaszcza gdy brak odpowiedniej reakcji przyczynił się do rozstroju zdrowia psychicznego dziecka. Konieczne jest jednak wykazanie właściwych przesłanek odpowiedzialności, w tym szkody lub krzywdy oraz związku przyczynowego. Podmiot odpowiedzialny zależy m.in. od statusu szkoły i okoliczności zdarzenia.

W praktyce duże znaczenie ma wykazanie, że rodzice wcześniej zgłaszali problem, a szkoła nie wdrożyła odpowiednich działań ochronnych. Dodatkowym dowodem może być porównanie rzeczywistej reakcji placówki z procedurą zapisaną w standardach ochrony małoletnich.

Jeżeli uczniowie wyśmiewają dziecko publicznie, rozpowszechniają obraźliwe treści albo naruszają jego dobre imię, pomocna może być także analiza zagadnień związanych z ochroną godności dziecka w szkole.

Odrębnego wyjaśnienia może wymagać sytuacja, w której placówka przypisuje dziecku zachowanie, którego nie popełniło. Zasady postępowania w takim przypadku opisuje artykuł o tym, jak reagować na fałszywe oskarżenie dziecka przez szkołę.

FAQ

Czy można zgłosić szkołę do kuratorium?

Tak. Jeżeli szkoła nie reaguje na przemoc wobec dziecka albo działania są pozorne, rodzice mogą złożyć skargę do kuratorium oświaty. Warto dołączyć wcześniejsze zgłoszenia, odpowiedzi szkoły i wskazać naruszone obowiązki lub procedury.

Czy szkoła musi udostępnić rodzicom standardy ochrony małoletnich?

Tak. Zgodnie z art. 22c ustawy standardy powinny być udostępnione na stronie internetowej szkoły oraz wywieszone w widocznym miejscu w jej lokalu. Rodzic może wykorzystać ich postanowienia przy zgłaszaniu przemocy i żądaniu interwencji.

Czy wyśmiewanie dziecka może być podstawą interwencji Policji?

Tak, jeżeli konkretne zachowania mogą stanowić czyn zabroniony, np. groźby, zmuszanie lub naruszenie nietykalności cielesnej. Samo nieprzyjemne czy obraźliwe zachowanie nie zawsze stanowi przestępstwo, ale może wymagać interwencji szkoły lub sądu rodzinnego.

Czy rodzic ma prawo wiedzieć, jakie działania podjęła szkoła?

Rodzic może domagać się informacji o działaniach służących ochronie jego dziecka i realizacji szkolnej procedury interwencji. Szkoła musi przy tym przestrzegać zasad ochrony danych osobowych oraz prywatności innych uczniów, dlatego nie każda informacja dotycząca zastosowanych wobec nich środków może zostać ujawniona.

Czy warto zgłaszać przemoc mailowo?

Tak. Pisemne zgłoszenia pomagają później wykazać, że szkoła wiedziała o problemie i miała możliwość podjęcia działań. Warto zachowywać wiadomości, potwierdzenia wysłania i otrzymane odpowiedzi.

Czy rodzice sprawców mogą ponosić odpowiedzialność?

W określonych sytuacjach możliwa jest odpowiedzialność cywilna rodziców za szkody wyrządzone przez małoletnich, jednak nie powstaje ona automatycznie z samego faktu rodzicielstwa. Znaczenie mają m.in. wiek dziecka, jego zdolność do ponoszenia odpowiedzialności oraz ewentualne zaniedbania w nadzorze.