Pożyczka na cudze dane – co zrobić jako pokrzywdzony?

Ktoś wziął pożyczkę na moje dane – czy muszę ją spłacić?

Jeżeli przestępca wykorzystał Twoje imię, nazwisko, numer PESEL, adres albo dane dowodu osobistego i bez Twojej zgody zawarł umowę pożyczki, podstawowym problemem jest ustalenie, czy pomiędzy Tobą a pożyczkodawcą rzeczywiście powstał stosunek zobowiązaniowy.

Podanie prawdziwych danych osobowych nie jest równoznaczne ze złożeniem oświadczenia woli przez osobę, do której te dane należą. Jeżeli nie zawierałeś umowy, nie udzieliłeś pełnomocnictwa i nie potwierdziłeś świadomie zawarcia pożyczki, istnieją podstawy do kwestionowania żądania jej spłaty.

Podstawowe znaczenie mają art. 60 i art. 720 Kodeksu cywilnego. Pierwszy określa zasady wyrażania oświadczenia woli, drugi reguluje umowę pożyczki. Firma dochodząca zwrotu pieniędzy powinna wykazać podstawę swojego roszczenia, w tym zawarcie umowy z właściwą osobą.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy telefoniczne stwierdzenie, że pożyczka nie jest Twoja. Instytucja może dysponować wnioskiem internetowym, potwierdzeniem przelewu weryfikacyjnego, danymi urządzenia lub zapisami procesu identyfikacji. Trzeba ustalić, czy dokumenty te rzeczywiście świadczą o Twoim udziale w zawarciu umowy.

Szczególnej analizy wymaga sytuacja, w której przestępca przejął dostęp do prawdziwego rachunku bankowego, telefonu lub bankowości elektronicznej pokrzywdzonego. Wówczas konieczne może być dodatkowo ustalenie, jakie czynności zostały autoryzowane, w jaki sposób doszło do przejęcia dostępu i czy wystąpiły nieautoryzowane transakcje płatnicze.

Co zrobić natychmiast po wykryciu pożyczki na cudze dane?

Najbezpieczniej działać równolegle wobec pożyczkodawcy, organów ścigania i instytucji odpowiedzialnych za ochronę danych. Nie trzeba czekać na zakończenie postępowania karnego, aby zakwestionować nieznaną umowę.

1. Zakwestionuj pożyczkę bezpośrednio u pożyczkodawcy

Skontaktuj się z bankiem lub firmą pożyczkową za pośrednictwem jej oficjalnych kanałów komunikacji. Nie korzystaj bez sprawdzenia z numerów telefonu i linków przesłanych w podejrzanych wiadomościach.

W pisemnym zgłoszeniu:

• wskaż numer umowy lub inne oznaczenie zobowiązania, jeżeli je znasz;
• oświadcz jednoznacznie, że nie zawierałeś wskazanej umowy i nie upoważniałeś innej osoby do działania w Twoim imieniu;
• zażądaj weryfikacji okoliczności zawarcia umowy i przedstawienia podstaw roszczenia;
• poproś o kopię umowy, wniosku pożyczkowego oraz dostępnych danych dotyczących identyfikacji i autoryzacji;
• zażądaj zabezpieczenia dokumentacji i zapisów technicznych dotyczących zawarcia umowy;
• wnioskuj o wstrzymanie działań windykacyjnych na czas wyjaśniania sprawy i zakwestionuj przekazywanie nieprawidłowych informacji o zadłużeniu.

Warto wyraźnie zaznaczyć, że pismo stanowi reklamację albo formalne zakwestionowanie istnienia zobowiązania. Zachowaj potwierdzenie jego dostarczenia.

Nie podpisuj ugody ani uznania długu wyłącznie po to, żeby zakończyć telefony windykacyjne. Takie dokumenty mogą skomplikować późniejszą obronę. Nie dokonuj też symbolicznej wpłaty bez ustalenia jej konsekwencji prawnych.

2. Zawiadom Policję lub prokuraturę

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji albo w prokuraturze. Możesz zrobić to pisemnie lub ustnie do protokołu. Nie musisz samodzielnie ustalać tożsamości sprawcy ani wskazywać wszystkich właściwych przepisów karnych.

Opisz chronologicznie, kiedy dowiedziałeś się o pożyczce, skąd uzyskałeś informację, dlaczego twierdzisz, że jej nie zawierałeś, i jakie okoliczności mogą wskazywać na kradzież tożsamości.

Do zawiadomienia dołącz posiadane wezwania do zapłaty, korespondencję, numer umowy, dokumenty z firmy pożyczkowej oraz informacje o utracie dokumentów lub przejęciu konta, jeżeli takie zdarzenia miały miejsce. Zachowaj potwierdzenie złożenia zawiadomienia.

3. Zastrzeż PESEL i zabezpiecz dostęp do kont

Numer PESEL możesz zastrzec przez aplikację mObywatel, odpowiednią usługę internetową administracji publicznej albo w urzędzie gminy. Zastrzeżenie jest bezpłatne.

Dodatkowo zmień hasła do poczty elektronicznej i bankowości, sprawdź aktywne sesje i urządzenia, włącz uwierzytelnianie wieloskładnikowe oraz zgłoś bankowi podejrzenie przejęcia dostępu, jeżeli występuje takie ryzyko.

Jeżeli utraciłeś dowód osobisty, zgłoś jego utratę i zadbaj o jego unieważnienie. Samo zastrzeżenie PESEL nie zastępuje tej czynności.

4. Sprawdź, czy nie istnieją kolejne zobowiązania

Uzyskaj raport z Biura Informacji Kredytowej i przeanalizuj widoczne zobowiązania oraz zapytania kredytowe. W razie potrzeby sprawdź również inne bazy informacji gospodarczej. Jeśli znajdziesz nieznane zobowiązanie, skontaktuj się bezpośrednio z instytucją, która zgłosiła dane.

Jakie przestępstwo popełnia osoba, która bierze pożyczkę na cudze dane?

Nie istnieje jeden przepis obejmujący wszystkie przypadki zaciągania pożyczek przy wykorzystaniu cudzej tożsamości. Kwalifikacja prawna zależy od sposobu działania sprawcy, rodzaju wykorzystanych danych, wprowadzania pożyczkodawcy w błąd oraz dokumentów użytych przy zawieraniu umowy.

Oszustwo – art. 286 § 1 Kodeksu karnego

Jeżeli sprawca, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wprowadza pożyczkodawcę w błąd co do tożsamości wnioskodawcy i doprowadza go do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, jego zachowanie może wypełniać znamiona oszustwa.

Za przestępstwo z art. 286 § 1 K.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Kwalifikacja zależy jednak od ustalenia wszystkich znamion czynu, a nie wyłącznie od tego, że podano cudze dane.

Jeżeli oszustwo nie zostało dokonane, ale sprawca bezpośrednio zmierzał do jego popełnienia, może wchodzić w grę odpowiedzialność za usiłowanie na zasadach określonych w art. 13 K.k.

Podszywanie się pod inną osobę – art. 190a § 2 Kodeksu karnego

Przepis ten dotyczy podszywania się pod inną osobę i wykorzystywania jej wizerunku, innych danych osobowych lub danych pozwalających na publiczną identyfikację w celu wyrządzenia jej szkody majątkowej lub osobistej.

Nie każde użycie cudzego numeru PESEL automatycznie wyczerpuje znamiona tego przestępstwa. Znaczenie ma między innymi cel działania sprawcy. Przy wyłudzeniu pożyczki mogą jednak istnieć podstawy do rozważenia tego przepisu obok oszustwa.

Fałszowanie dokumentów i wyłudzenie kredytu

Jeżeli sprawca podrobił podpis, dokument albo posłużył się podrobionym dokumentem jako autentycznym, może odpowiadać również na podstawie art. 270 K.k.

W określonych okolicznościach zastosowanie może znaleźć art. 297 § 1 K.k., dotyczący przedkładania określonych w przepisie nierzetelnych lub fałszywych dokumentów albo nierzetelnych pisemnych oświadczeń w celu uzyskania wskazanego ustawowo finansowania. Konieczne jest ustalenie, czy rodzaj finansowania i sposób działania odpowiadają znamionom przestępstwa.

Możliwy jest zbieg przepisów. Ostateczną kwalifikację ustalają organy prowadzące postępowanie, a następnie sąd.

Podobnie jak przy innych oszustwach internetowych, np. gdy towar z OLX nie dotarł, istotne jest odróżnienie samego niewykonania zobowiązania od celowego wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd. W przypadku pożyczki na cudze dane dodatkowym elementem jest bezprawne wykorzystanie cudzej tożsamości.

Jak udowodnić, że to nie ja zaciągnąłem pożyczkę?

Najważniejsze jest ustalenie, jak rzeczywiście przebiegało zawarcie umowy. Nie zawsze da się wskazać pojedynczy dowód przesądzający sprawę. Najczęściej znaczenie ma zestawienie informacji od pożyczkodawcy z dokumentami i wyjaśnieniami pokrzywdzonego.

Nie wszystkie dane techniczne muszą zostać udostępnione bezpośrednio na żądanie klienta. Dostęp może być ograniczony przepisami dotyczącymi ochrony danych i tajemnic prawnie chronionych. Dlatego w zawiadomieniu warto zawnioskować, aby organ prowadzący postępowanie wystąpił o ich zabezpieczenie.

Istotne może być także ustalenie, kto korzystał z rachunku, na który trafiły pieniądze, i czy rachunek ten należał do pokrzywdzonego. Sam fakt, że środki wpłynęły na jego konto, nie musi przesądzać o zawarciu umowy, zwłaszcza gdy dostęp do bankowości został przejęty przez oszusta.

W ewentualnym procesie cywilnym zastosowanie mają reguły ciężaru dowodu, w szczególności art. 6 Kodeksu cywilnego oraz art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. Podmiot dochodzący zapłaty powinien wykazać okoliczności uzasadniające roszczenie. Pokrzywdzony powinien natomiast konkretnie zakwestionować twierdzenia pożyczkodawcy i przedstawić dostępne dowody świadczące o nieuprawnionym wykorzystaniu jego tożsamości.

Czy zastrzeżony PESEL chroni przed spłatą pożyczki?

Od 1 czerwca 2024 r. obowiązują regulacje nakładające na określone instytucje finansowe obowiązek sprawdzenia zastrzeżenia numeru PESEL przed zawarciem wskazanych ustawowo umów, w tym wielu umów kredytu i pożyczki.

Jeżeli instytucja objęta takim obowiązkiem zawarła umowę mimo istniejącego zastrzeżenia, przepisy przewidują ograniczenie możliwości dochodzenia roszczeń z tej umowy wobec osoby, której PESEL zastrzeżono. Zakres ochrony zależy jednak od rodzaju umowy, podmiotu i właściwych przepisów szczególnych.

Sytuacja	Znaczenie prawne
PESEL był zastrzeżony przed zawarciem umowy	Może działać szczególna ochrona ustawowa przed dochodzeniem roszczeń, jeżeli dana umowa i instytucja podlegają odpowiednim przepisom.
PESEL zastrzeżono dopiero po zawarciu umowy	Zastrzeżenie co do zasady nie działa wstecz. Nadal można kwestionować umowę jako niezawartą przez osobę, której danych użyto.
PESEL nie był zastrzeżony	Brak zastrzeżenia nie oznacza zgody na zawarcie pożyczki ani automatycznej odpowiedzialności za działania oszusta.
Umowę zawarto w ramach wcześniejszej umowy o charakterze ciągłym	Należy zbadać przepisy przejściowe i zakres obowiązku weryfikacji. Niektóre umowy zawarte przed 1 czerwca 2024 r. podlegają szczególnym zasadom.

Data i godzina zastrzeżenia mogą mieć istotne znaczenie dowodowe. Warto zachować potwierdzenie historii zastrzeżeń oraz ustalić dokładny moment zawarcia kwestionowanej umowy.

Co zrobić, gdy firma pożyczkowa odrzuca reklamację i żąda zapłaty?

Odmowa uznania reklamacji nie rozstrzyga ostatecznie, czy zobowiązanie istnieje. Firma pożyczkowa nie ma kompetencji do wydania wiążącego wyroku w sporze o zawarcie umowy.

Po otrzymaniu odmowy warto przeanalizować jej uzasadnienie i ustalić, na czym instytucja opiera twierdzenie, że to właśnie Ty zawarłeś umowę. Jeżeli przedstawiono jedynie kopię dokumentu z Twoimi danymi, może być konieczne zażądanie dalszych informacji dotyczących identyfikacji klienta.

W przypadku reklamacji do podmiotu rynku finansowego zasadniczy termin udzielenia odpowiedzi wynosi 30 dni, a w szczególnie skomplikowanych sprawach może zostać przedłużony do 60 dni na zasadach ustawowych. Odmienny reżim terminowy dotyczy reklamacji związanych z usługami płatniczymi.

Jeżeli reklamacja nie przyniesie rezultatu, można rozważyć:

• wniosek o interwencję Rzecznika Finansowego po przeprowadzeniu postępowania reklamacyjnego, jeżeli podmiot i sprawa należą do zakresu jego działania;
• podjęcie działań zmierzających do skorygowania nieprawidłowych danych przekazanych do BIK lub innych rejestrów;
• skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika przed wszczęciem procesu lub w jego toku;
• w odpowiedniej sytuacji wniesienie powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego na podstawie art. 189 K.p.c., jeżeli istnieje wymagany interes prawny.

Jeżeli pożyczkodawca sprzedał wierzytelność firmie windykacyjnej, należy zakwestionować żądanie także wobec nowego wierzyciela. Przelew wierzytelności co do zasady nie usuwa zarzutów dotyczących samego istnienia zobowiązania. Znaczenie ma między innymi art. 513 § 1 Kodeksu cywilnego.

Windykacja i nakaz zapłaty za cudzą pożyczkę – jak się bronić?

Trzeba rozróżnić zwykłe wezwanie windykacyjne od pisma sądowego. Windykator może domagać się dobrowolnej zapłaty, ale nie jest uprawniony do samodzielnego rozstrzygnięcia sporu ani prowadzenia egzekucji komorniczej bez odpowiedniej podstawy.

Gdy przychodzi wezwanie do zapłaty

Odpowiedz na piśmie, że kwestionujesz istnienie zobowiązania i nie zawierałeś umowy. Zażądaj wskazania wierzyciela, podstawy roszczenia i dokumentacji potwierdzającej jego powstanie.

Jeżeli otrzymujesz wiadomości sugerujące, że musisz natychmiast zapłacić niewielką kwotę w celu zamknięcia sprawy, zachowaj szczególną ostrożność. Nie przesyłaj pieniędzy ani kolejnych danych osobowych na podstawie niezweryfikowanych informacji.

Gdy sąd doręcza nakaz zapłaty

To sytuacja wymagająca pilnego działania. Jeżeli otrzymasz nakaz zapłaty, sprawdź rodzaj postępowania, datę doręczenia oraz pouczenie o przysługującym środku zaskarżenia.

W wielu sprawach termin na wniesienie sprzeciwu lub zarzutów wynosi dwa tygodnie od doręczenia nakazu, ale mogą występować odmienne terminy i zasady, między innymi w zależności od rodzaju postępowania oraz miejsca doręczenia. Nie należy zakładać, że każdy nakaz zapłaty zaskarża się identycznie.

W piśmie procesowym trzeba wskazać, że nie zawierałeś umowy, zakwestionować roszczenie oraz przedstawić odpowiednie twierdzenia, zarzuty i wnioski dowodowe. Samo załączenie potwierdzenia zgłoszenia przestępstwa może być niewystarczające.

Gdy sprawa trafiła już do komornika

Jeżeli otrzymałeś zawiadomienie o wszczęciu egzekucji, nie ograniczaj się do przesłania komornikowi zawiadomienia o przestępstwie. Komornik co do zasady nie bada ponownie, czy umowa pożyczki była rzeczywiście zawarta.

Trzeba ustalić, jaki tytuł wykonawczy stanowi podstawę egzekucji, w jaki sposób doręczono wcześniejsze pisma sądowe i czy istnieją podstawy do zastosowania odpowiedniego środka procesowego.

W zależności od okoliczności znaczenie mogą mieć wadliwe doręczenie, możliwa obrona przed nakazem zapłaty, powództwo przeciwegzekucyjne albo inne przewidziane prawem środki. Ich dopuszczalność zależy od etapu sprawy oraz charakteru zarzutów.

Jakie prawa ma pokrzywdzony w postępowaniu karnym?

Osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo, może mieć status pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 Kodeksu postępowania karnego. Przy wyłudzeniu pożyczki status ten może przysługiwać osobie, której tożsamość wykorzystano, choć trzeba odróżnić jej sytuację od sytuacji instytucji, która wypłaciła pieniądze.

W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony jest stroną i może między innymi składać wnioski dowodowe, korzystać z pełnomocnika oraz wykonywać inne uprawnienia przewidziane w Kodeksie postępowania karnego.

Może zatem wnioskować o ustalenie rachunku odbiorcy pieniędzy, zabezpieczenie dokumentacji elektronicznej, uzyskanie informacji od operatorów i instytucji finansowych albo przesłuchanie osób posiadających wiedzę o zdarzeniu. O przeprowadzeniu poszczególnych czynności decyduje organ procesowy.

Co zrobić po odmowie wszczęcia albo umorzeniu postępowania?

Na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego oraz na postanowienie o jego umorzeniu mogą przysługiwać zażalenia na zasadach określonych w art. 306 K.p.k.

Co do zasady termin wniesienia zażalenia wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia uprawnionej osobie. Sposób wniesienia i właściwy organ należy ustalić według pouczenia oraz właściwych przepisów proceduralnych.

Jeżeli osoba, która złożyła zawiadomienie, nie została w ciągu 6 tygodni poinformowana o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania, art. 306 § 3 K.p.k. przewiduje możliwość złożenia zażalenia dotyczącego braku takiej informacji do właściwego prokuratora.

Po skierowaniu sprawy do sądu pokrzywdzony może, przy spełnieniu wymogów proceduralnych, działać jako oskarżyciel posiłkowy. W sprawie publicznoskargowej zasadniczo wymaga to złożenia odpowiedniego oświadczenia w terminie przewidzianym w art. 54 K.p.k.

Możliwość żądania naprawienia szkody w postępowaniu karnym zależy od tego, jaka szkoda została bezpośrednio wyrządzona konkretnej osobie oraz czy istnieją przesłanki do zastosowania środka kompensacyjnego. Nie należy zakładać, że osoba, na której dane zaciągnięto pożyczkę, poniosła automatycznie szkodę równą całej kwocie wypłaconej instytucji finansowej.

Czy można żądać usunięcia nieprawdziwego zadłużenia z BIK?

Jeżeli nieznana pożyczka pojawiła się w historii kredytowej, trzeba ustalić, który podmiot przekazał informacje do BIK i na jakiej podstawie.

W pierwszej kolejności zwróć się do instytucji raportującej zobowiązanie z żądaniem weryfikacji i sprostowania danych, jeżeli są nieprawidłowe. Możesz powołać się również na właściwe prawa wynikające z RODO, w szczególności art. 16 dotyczący sprostowania danych osobowych.

Nie oznacza to jednak bezwarunkowego prawa do natychmiastowego usunięcia wszystkich informacji związanych ze sporną umową. Trzeba rozróżnić nieprawidłowe dane o rzekomym zobowiązaniu od informacji, których dalsze przechowywanie jest niezbędne ze względu na uzasadnione obowiązki prawne lub postępowanie dotyczące oszustwa.

Jeżeli administrator odmawia sprostowania danych mimo przedstawienia przekonujących informacji, można rozważyć skargę do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Postępowanie dotyczące danych osobowych nie zastępuje jednak obrony przed roszczeniem o zapłatę.

Najczęstsze pytania dotyczące pożyczki zaciągniętej na cudze dane

Czy samo zgłoszenie pożyczki na Policję wystarczy, żeby nie płacić?

Nie. Zawiadomienie o przestępstwie jest ważnym działaniem, ale nie rozstrzyga automatycznie o istnieniu zobowiązania. Należy odrębnie zakwestionować umowę wobec pożyczkodawcy, a w razie procesu przedstawić sądowi odpowiednią obronę.

Czy pożyczkę można zaciągnąć na podstawie samego numeru PESEL?

Sam numer PESEL nie powinien wystarczać do prawidłowej identyfikacji osoby zawierającej umowę. W praktyce przestępcy mogą jednak wykorzystywać zestawy danych, przejęte konta, numery telefonów lub sfałszowane dokumenty. Dlatego nieznane zapytanie kredytowe lub informacja o pożyczce wymaga sprawdzenia.

Czy muszę płacić, jeśli oszustem jest członek rodziny?

Pokrewieństwo ze sprawcą nie powoduje automatycznej odpowiedzialności za zawartą przez niego umowę. Decydujące jest to, czy sam skutecznie zawarłeś pożyczkę, udzieliłeś właściwego umocowania albo zaciągnąłeś inne zobowiązanie, np. poręczenie. Jeżeli bliski wykorzystał Twoje dane bez zgody, możesz kwestionować umowę i zgłosić podejrzenie przestępstwa.

Czy firma pożyczkowa może żądać spłaty, gdy oszust wydał już pieniądze?

Wydanie pieniędzy przez sprawcę nie tworzy samo przez się zobowiązania osoby, której dane zostały wykorzystane. Trzeba jednak sprawdzić, kto zawarł umowę, kto uzyskał środki i jakie okoliczności potwierdzają albo podważają twierdzenia pożyczkodawcy.

Czy mogę dochodzić odszkodowania za wykorzystanie mojej tożsamości?

Tak, jeżeli istnieje odpowiednia podstawa prawna i da się wykazać wymagane przesłanki roszczenia, w tym szkodę i związek przyczynowy. Możliwość dochodzenia zadośćuczynienia za krzywdę wymaga dodatkowo ustalenia właściwej podstawy prawnej, np. związanej z naruszeniem dóbr osobistych. Nie każde wykorzystanie danych oznacza automatyczne prawo do określonej kwoty.

Co jeśli dowiedziałem się o pożyczce dopiero po kilku latach?

Nadal należy ustalić, czy umowa została rzeczywiście przez Ciebie zawarta. Trzeba jednak dokładnie sprawdzić daty, ewentualne postępowania sądowe, doręczenia, tytuły wykonawcze i możliwe terminy procesowe. Przedawnienie roszczenia, przedawnienie karalności przestępstwa i terminy zaskarżenia orzeczeń to odrębne zagadnienia.

Jak uporządkować dalsze działania, żeby nie stracić możliwości obrony?

Jeżeli wykryłeś pożyczkę na cudze dane, najpierw ustal, czy istnieje tylko wniosek kredytowy, już zawarta umowa, wezwanie windykacyjne czy postępowanie sądowe. Od tego zależy pilność poszczególnych czynności.

Największym błędem jest oczekiwanie, że wykrycie przestępcy automatycznie rozwiąże problem zadłużenia. Postępowanie karne może dostarczyć istotnych dowodów, ale wobec pożyczkodawcy i sądu cywilnego trzeba podejmować właściwe czynności niezależnie od przebiegu śledztwa.

Niezwłocznego działania wymagają przede wszystkim sprawy, w których doręczono nakaz zapłaty, rozpoczęto egzekucję albo istnieje podejrzenie, że sprawca nadal ma dostęp do rachunków i danych pokrzywdzonego.