Dozór elektroniczny krok po kroku, kto może odbyć karę w SDE?

System dozoru elektronicznego, w skrócie SDE, pozwala wykonywać karę pozbawienia wolności w warunkach kontrolowanej wolności. Skazany ma założony nadajnik i musi przebywać w ustalonym miejscu w godzinach wynikających z harmonogramu. Może jednak uzyskać czas na pracę, naukę, leczenie, terapię, opiekę nad bliskimi lub inne uzasadnione czynności.

SDE nie jest automatycznym prawem skazanego. Nawet gdy wymiar kary mieści się w ustawowym limicie, organ ocenia cele kary, zachowanie skazanego, jego sytuację życiową, ryzyko naruszenia porządku prawnego i możliwość technicznego wykonywania dozoru.

Dozór elektroniczny krok po kroku, kto może odbyć karę w SDE, najważniejsze informacje

Kiedy taki problem pojawia się w praktyce?

Najczęściej pytanie o dozór elektroniczny pojawia się po uprawomocnieniu wyroku i otrzymaniu wezwania do stawienia się w zakładzie karnym. Wniosek można jednak przygotować wcześniej, gdy wyrok jest już wykonalny i wiadomo, jaka kara ma zostać wykonana. Szybkie działanie ma znaczenie, ponieważ postępowanie wykonawcze rozpoczyna się bez zbędnej zwłoki, a wniosek o SDE sam w sobie nie zatrzymuje osadzenia.

O SDE może starać się również osoba, która rozpoczęła już odbywanie kary. W takim przypadku znaczenie ma zachowanie w zakładzie karnym, przestrzeganie porządku, stosunek do popełnionego czynu oraz opinia administracji jednostki. Ustawa przewiduje także możliwość zastosowania tej procedury do niektórych zastępczych kar pozbawienia wolności za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Dozór nie polega na anulowaniu wyroku ani na zamianie więzienia na grzywnę. Osoba analizująca sytuację po otrzymaniu wyroku 6 miesięcy więzienia powinna odróżnić SDE od odroczenia wykonania kary, przerwy, warunkowego przedterminowego zwolnienia oraz innych instytucji prawa wykonawczego.

Od czego zależy ocena prawna?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić dokładny wymiar kary, liczbę wykonywanych wyroków, sposób ich wykonywania oraz to, czy zachodzą ustawowe wyłączenia. Podstawowa droga sądowa obejmuje skazanego, wobec którego:

• orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 1 roku i 6 miesięcy, albo
• orzeczono karę niższą niż 3 lata, a do odbycia w zakładzie karnym pozostało nie więcej niż 6 miesięcy.

Nie wystarcza więc sprawdzenie samej reszty kary. Jeżeli pierwotna kara wynosi 3 lata lub więcej, druga z wymienionych podstaw nie zostanie spełniona, nawet gdy do końca pozostało kilka miesięcy. Przy kilku karach odbywanych kolejno trzeba obliczyć ich sumę według szczególnych reguł z art. 43la § 6 Kodeksu karnego wykonawczego.

Ustawowe wyłączenia dotyczą między innymi skazania w warunkach określonych w art. 64 § 2, art. 64a oraz art. 65 § 1 i 2 Kodeksu karnego. Zwykła recydywa z art. 64 § 1 nie oznacza automatycznej odmowy, choć wcześniejsza karalność może wpływać na ocenę prognozy i celów kary. Szersze wyjaśnienie tego zagadnienia zawiera artykuł recydywa a dozór elektroniczny.

Poza limitem kary organ bada, czy skazany ma konkretne miejsce stałego pobytu, czy urządzenia będą działały pod wskazanym adresem, czy pełnoletni współmieszkańcy wyrazili wymaganą zgodę i czy odbywanie kary poza więzieniem pozwoli osiągnąć jej cele. Jeżeli skazany pozostaje na wolności, znaczenie mają również względy bezpieczeństwa, stopień demoralizacji i brak szczególnych okoliczności przemawiających za osadzeniem.

Podstawa prawna i kwalifikacja sprawy

Przepisy, które najczęściej mają znaczenie

Najważniejsze regulacje znajdują się w rozdziale VIIa Kodeksu karnego wykonawczego, przede wszystkim w art. 43h oraz art. 43la–43llb. Przepisy te określają warunki techniczne, zgodę współmieszkańców, limity kary, właściwość organu, treść wniosku, terminy rozpoznania, środki zaskarżenia oraz skutki naruszania zasad dozoru.

W typowej sprawie orzeka sąd penitencjarny, czyli sąd okręgowy właściwy dla miejsca, w którym skazany przebywa. Osoba pozostająca na wolności kieruje wniosek do wydziału lub sekcji penitencjarnej sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania. Osoba osadzona kieruje go według miejsca odbywania kary.

Wniosek może złożyć skazany, jego obrońca, prokurator, zawodowy kurator sądowy albo dyrektor zakładu karnego. Musi być złożony na piśmie i zawierać uzasadnienie odnoszące się do ustawowych warunków. Sąd powinien wydać postanowienie w terminie 30 dni od wpływu wniosku, przy czym konieczne jest wcześniejsze ustalenie warunków technicznych oraz zwykle zebranie informacji przez kuratora.

Odrębna, węższa ścieżka dotyczy skazanego, który rozpoczął już odbywanie kary nieprzekraczającej 4 miesięcy. W takim przypadku zezwolenia może udzielić komisja penitencjarna działająca w zakładzie karnym, a decyzja powinna zostać wydana w terminie 14 dni. Jeżeli jednak w chwili złożenia wniosku skazany nie rozpoczął jeszcze odbywania takiej kary, właściwy pozostaje sąd penitencjarny.

Co organ musi ustalić?

Sąd albo komisja nie ogranicza się do sprawdzenia wymiaru kary. W praktyce ustala w szczególności:

• czy wyrok jest wykonalny i jaka kara rzeczywiście pozostała do odbycia,
• czy nie zachodzą wyłączenia związane ze szczególną recydywą lub przestępczością zawodową albo zorganizowaną,
• czy wskazany adres jest rzeczywistym i stabilnym miejscem pobytu,
• kto pełnoletni mieszka pod tym adresem i czy osoby te złożyły pisemne zgody,
• czy zasięg i dostępność urządzeń pozwalają na prowadzenie dozoru,
• czy proponowany harmonogram jest realny i możliwy do kontrolowania,
• czy postawa skazanego daje podstawy do przyjęcia, że będzie wykonywał obowiązki,
• czy cele kary mogą zostać osiągnięte bez osadzenia lub dalszego osadzenia w zakładzie karnym.

Zgoda współmieszkańców obejmuje nie tylko samo przebywanie skazanego w domu, lecz także umożliwienie podmiotowi dozorującemu wykonywania czynności kontrolnych. Po wydaniu postanowienia albo decyzji udzielającej zezwolenia cofnięcie zgody jest nieskuteczne. Wyjątkowo sąd może zezwolić na SDE mimo braku zgody, jeżeli dozór nie powoduje nadmiernych trudności dla tej osoby i tylko nieznacznie narusza jej prywatność.

Warunków technicznych nie potwierdza sam skazany. Sąd zwraca się o informację do podmiotu dozorującego. W praktyce trzeba jednak podać dokładny adres, rodzaj budynku, numer lokalu, dane kontaktowe oraz umożliwić przeprowadzenie pomiarów i montaż urządzeń.

Jakie konsekwencje grożą w praktyce?

Kara, środki karne, obowiązki albo koszty

Uzyskanie SDE nie usuwa kary. Skazany nadal odbywa karę pozbawienia wolności, lecz wykonuje ją w systemie dozoru stacjonarnego. Musi nieprzerwanie nosić nadajnik, dbać o urządzenia, zapewniać ich zasilanie, odbierać połączenia, udostępniać sprzęt do kontroli i naprawy, wpuszczać osoby uprawnione oraz udzielać wyjaśnień kuratorowi i sądowi.

Harmonogram określa godziny, w których skazany musi przebywać w miejscu dozoru. Ustawa pozwala wyznaczyć okresy oddalenia się z miejsca pobytu, zasadniczo nie dłuższe niż 12 godzin dziennie, między innymi na pracę, naukę, praktyki religijne, terapię, leczenie, opiekę nad dzieckiem lub osobą chorą i utrzymywanie więzi rodzinnych. Nie oznacza to jednak, że każda zaproponowana liczba godzin zostanie zaakceptowana.

SDE nie uchyla grzywny, świadczenia pieniężnego, naprawienia szkody, nawiązki, przepadku, kosztów sądowych ani środka karnego. Nie ma też procedury polegającej na wykupieniu kary pozbawienia wolności. Jeżeli skazany celowo uszkodzi urządzenia albo doprowadzi do ich utraty, może ponosić odpowiedzialność za szkodę, a naruszenie obowiązków może doprowadzić do uchylenia zezwolenia.

Sąd uchyla zezwolenie między innymi wtedy, gdy skazany nie zgłosi gotowości do instalacji w wyznaczonym terminie, uchyla się od montażu urządzeń, narusza porządek prawny, popełnia nowe przestępstwo albo uporczywie nie wykonuje obowiązków. Po uchyleniu zezwolenia pozostała kara jest wykonywana w zakładzie karnym, a ponowne udzielenie SDE w tej samej sprawie jest niedopuszczalne. Szczególny problem, jakim jest dozór elektroniczny a kolejny wyrok, wymaga osobnej analizy rodzaju nowej kary i etapu jej wykonania.

Skutki poboczne dla pracy, prawa jazdy, rodziny albo KRK

Największą praktyczną korzyścią SDE jest możliwość zachowania pracy i codziennego kontaktu z rodziną. Nie jest to jednak pełna swoboda. Miejsce pracy, godziny dojazdu, system zmianowy i ewentualne delegacje powinny zostać dokładnie opisane we wniosku. Praca bez stałego grafiku, częste wyjazdy lub nocne zmiany mogą wymagać szczególnie precyzyjnego harmonogramu i dodatkowych dowodów.

Dozór elektroniczny nie uchyla zakazu prowadzenia pojazdów. Jeżeli taki zakaz został orzeczony, skazany musi go przestrzegać również podczas dojazdu do pracy lub wykonywania innych czynności przewidzianych w harmonogramie. SDE nie powoduje także automatycznego zatarcia skazania ani usunięcia danych z Krajowego Rejestru Karnego. Zagadnienia te szerzej wyjaśnia artykuł zatarcie skazania i prawo jazdy.

Dla domowników SDE oznacza obecność urządzenia monitorującego, możliwość wizyt kontrolnych oraz konieczność respektowania warunków technicznych. Dlatego zgodę współmieszkańców należy uzyskać świadomie, po wyjaśnieniu im zasad systemu. Konflikt w miejscu zamieszkania może utrudniać wykonywanie kary i prowadzić do problemów z kontrolą.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania, pisma albo decyzji?

Po otrzymaniu wezwania do stawienia się w zakładzie karnym nie należy czekać do ostatniego dnia. Trzeba ustalić datę uprawomocnienia wyroku, sygnaturę sprawy, sąd wykonujący orzeczenie, wymiar kary i termin zgłoszenia się do zakładu. Następnie należy przygotować wniosek o SDE oraz, gdy sytuacja tego wymaga, osobny wniosek o wstrzymanie wykonania orzeczenia do czasu rozpoznania sprawy SDE.

Zgodnie z art. 9 § 4 Kodeksu karnego wykonawczego samo złożenie wniosku w postępowaniu wykonawczym nie wstrzymuje wykonania orzeczenia. Sąd może wyjątkowo wstrzymać wykonanie w szczególnie uzasadnionym przypadku, ale nie ma obowiązku tego zrobić. Do czasu uzyskania wyraźnego rozstrzygnięcia wezwanie do zakładu karnego pozostaje wiążące.

Jakie dowody zabezpieczyć?

Wniosek powinien wykazywać nie tylko formalną dopuszczalność SDE, ale również to, że dozór będzie realnie wykonywany. W zależności od sytuacji warto dołączyć:

• odpis lub kopię wyroku oraz dokumenty pozwalające ustalić wymiar i pozostałą część kary,
• pisemne zgody wszystkich pełnoletnich osób wspólnie zamieszkujących pod wskazanym adresem,
• umowę o pracę, zaświadczenie pracodawcy i grafik ze wskazaniem godzin oraz miejsca pracy,
• dokumenty dotyczące działalności gospodarczej, nauki, terapii lub leczenia,
• akty urodzenia dzieci, orzeczenia o niepełnosprawności, zaświadczenia lekarskie albo inne dokumenty potwierdzające obowiązki opiekuńcze,
• dokument potwierdzający możliwość stałego zamieszkiwania pod wskazanym adresem,
• propozycję tygodniowego harmonogramu z uwzględnieniem dojazdów,
• dowody naprawienia szkody, zapłaty świadczeń lub wykonywania innych obowiązków z wyroku, jeżeli mają znaczenie dla oceny postawy skazanego,
• pozytywne opinie z zakładu karnego, terapii, miejsca pracy lub środowiska, jeżeli skazany już odbywa karę albo istnieją szczególne okoliczności wymagające wykazania.

Zaświadczenie od pracodawcy powinno być konkretne. Dobrze, gdy zawiera stanowisko, adres wykonywania pracy, dni i godziny pracy, informacje o zmianach, przewidywany czas dojazdu oraz potwierdzenie, że obecność skazanego jest potrzebna. Ogólne zdanie, że skazany jest zatrudniony, może być niewystarczające do ułożenia harmonogramu.

Kiedy składać wyjaśnienia, wniosek albo odwołanie?

Wniosek o SDE należy złożyć możliwie szybko po uzyskaniu informacji, że kara będzie wykonywana. Dokument powinien zawierać oznaczenie sądu, dane skazanego, sygnaturę, dokładne wskazanie wyroku i kary, żądanie udzielenia zezwolenia, adres wykonywania dozoru, proponowany harmonogram, uzasadnienie oraz wykaz załączników. Pismo musi być podpisane.

Jeżeli sąd odmówi, skazanemu lub jego obrońcy przysługuje zażalenie. Co do zasady termin wynosi 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a gdy strona nie była obecna, od jego doręczenia. Środek zaskarżenia należy wnieść zgodnie z pouczeniem, za pośrednictwem sądu, który wydał postanowienie. W zażaleniu trzeba odnieść się do konkretnych przyczyn odmowy, a nie jedynie ponowić argumenty z wniosku.

Ponowny wniosek skazanego lub obrońcy złożony w tej samej sprawie przed upływem 3 miesięcy od wydania postanowienia odmownego pozostawia się bez rozpoznania. W postępowaniu przed komisją penitencjarną okres ten wynosi miesiąc. Nowy wniosek powinien wskazywać zmianę okoliczności, na przykład uzyskanie stabilnego adresu, zgód domowników, zatrudnienia, poprawę zachowania lub usunięcie przeszkody technicznej.

FAQ

Czy dozór elektroniczny oznacza, że kara została zawieszona?

Nie. Skazany nadal odbywa bezwzględną karę pozbawienia wolności, ale wykonuje ją poza zakładem karnym zgodnie z harmonogramem i pod kontrolą urządzeń elektronicznych.

Czy trzeba najpierw zgłosić się do więzienia, aby otrzymać SDE?

Nie zawsze. Wniosek może złożyć osoba pozostająca na wolności. Jeżeli jednak kara została skierowana do wykonania, samo złożenie wniosku nie zwalnia z obowiązku wykonania wezwania, chyba że sąd wstrzyma wykonanie orzeczenia.

Czy brak zgody jednego pełnoletniego domownika zawsze wyklucza SDE?

Nie zawsze. Co do zasady zgoda wszystkich pełnoletnich współmieszkańców jest wymagana. Sąd może jednak wyjątkowo udzielić zezwolenia bez zgody, gdy dozór nie powoduje dla tej osoby nadmiernych trudności i tylko nieznacznie narusza jej prywatność.

Czy można pracować podczas dozoru elektronicznego?

Tak. Harmonogram może przewidywać wyjścia do pracy wraz z czasem potrzebnym na dojazd. Trzeba jednak udokumentować miejsce, dni i godziny pracy, a łączny czas przebywania poza miejscem dozoru jest ograniczony ustawowo i ustalany indywidualnie.

Ile sąd ma czasu na rozpoznanie wniosku?

Kodeks karny wykonawczy wskazuje termin 30 dni od wpływu wniosku. W tym czasie sąd może zlecić wywiad kuratora, uzyskać zgody domowników i sprawdzić warunki techniczne.

Czy kilka wyroków można odbyć w SDE?

Może to być możliwe, ale trzeba zbadać, czy kary podlegają łączeniu, czy mają być wykonywane kolejno oraz jaka jest ich suma. Dla kilku niepodlegających łączeniu kar ustawa przewiduje odrębne reguły limitu.

Co zrobić, gdy sąd odmówi SDE?

Należy przeczytać uzasadnienie i pouczenie. Zasadniczo można wnieść zażalenie w terminie 7 dni. Ponowny wniosek skazanego lub obrońcy w tej samej sprawie, złożony przed upływem 3 miesięcy od odmowy, pozostawia się bez rozpoznania.

Czy naruszenie harmonogramu zawsze kończy się więzieniem?

Każde naruszenie jest rejestrowane i może zostać ocenione przez kuratora oraz sąd. Poważne lub powtarzające się naruszenia, uchylanie się od obowiązków albo popełnienie nowego przestępstwa mogą doprowadzić do uchylenia zezwolenia i wykonania reszty kary w zakładzie karnym.

Podsumowanie

Dozór elektroniczny może pozwolić uniknąć osadzenia albo wcześniej opuścić zakład karny, ale wymaga spełnienia warunków dotyczących wymiaru kary, osoby skazanego, miejsca pobytu, zgód domowników i możliwości technicznych. Najważniejsze jest szybkie ustalenie wszystkich wykonywanych kar, przygotowanie kompletnego wniosku i przedstawienie realnego harmonogramu popartego dokumentami.

Po otrzymaniu wezwania do zakładu karnego nie należy zakładać, że samo złożenie wniosku o SDE zatrzymuje wykonanie wyroku. Po odmowie trzeba pilnować terminu na zażalenie i odpowiedzieć na konkretne przyczyny wskazane przez sąd.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy, w szczególności art. 9 § 4 oraz art. 43h–43zae.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, w szczególności przepisy dotyczące terminu i trybu wniesienia zażalenia.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, w szczególności art. 64, art. 64a, art. 65 oraz przepisy o zatarciu skazania.
• Oficjalne informacje Biura Dozoru Elektronicznego Służby Więziennej.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.